यथा कुम्भकारस्य चक्रस्य मध्ये गमनं शनैः भवति, तथा दीर्घकालपर्यन्ते भूमौ केवलं अल्पं अन्तरं याति। तत्रापि तस्य गमनं मन्दगत्यैव दृश्यते। रात्रौ तु तद् द्वादश क्षणेषु तारागणेषु गच्छति। यथा केन्द्रस्थं मृद्गुटिकं आवर्तते, एवं ध्रुवः अपि तत्रैव आवर्तते। तस्य चक्रयोः मध्ये काष्ठयोरन्तराले वृत्तानि परिभ्रमन्ति; ध्रुवः अपि तत्रैव परिभ्रमणं कुर्यात् इति ज्ञेयम्। दिवा रात्रौ च सूर्यस्य गमनं कदाचित् मन्दं, कदाचित् शीघ्रं भवति। रात्रौ पुनः सूर्यस्य गमनं शीघ्रं दृश्यते। तथापि रात्रौ सूर्यस्य गमनं मन्दं, तस्य च गमनं तथैव मन्दं। तथापि स्वमार्गं गच्छन् सः समं विषमं च गच्छति। अगस्त्यः तु तेषां उपरि शीघ्रगत्याः गच्छति, दक्षिणपथे नागस्य, उत्तरपार्श्वे लोकालोकस्य च। यावत् सूर्यप्रभा पृष्ठतः प्रकाशते, तावत् पुरतः प्रकाशयति। पर्वतः दशसहस्रयोजनविस्तारेण समुत्थितः। तत्र तारा, चन्द्रः, सूर्यः, ग्रहाः, नक्षत्राणि च सन्ति। एतावता लोकस्य विस्तारः; तस्योपरि प्रकाशः नास्ति। लोकालोकः तु सूर्यं परिधाय स्थितः इति प्रतिष्ठितः। सप्तर्षयः प्रज्ञया प्रातःकालं रात्रिं च जानन्ति; प्रातःकालानन्तरं दिनं इति अभिधीयते। प्रजापतेः आज्ञया एते पापाः शापबद्धाः सन्ति। तत्र त्रिंशत् लक्षाणि दानवानां मन्देहानाम् अभिधीयन्ते। एते दुष्टाः सूर्यं दहन्तं ग्रासितुम् इच्छन्ति। तदा ब्रह्मा, देवाः, अग्रणी ब्राह्मणाः च, गायत्रीं ओंकारेण ब्रह्मसारसमेतया शक्तिमन्तं कृतवन्तः। पुनः स महातेजाः महाबलः, वलखिल्यऋषिभिः सह, स्वदीप्त्या दीप्तः। एकः मुहूर्तः त्रिंशत् कलाभिः युक्तः, एवं त्रिंशत् मुहूर्तैः दिवा रात्रिः समाप्तिः। दिनस्य अंशैः यथाक्रमं दिनानाम् वृद्धिः ह्रासः च भवति। सूर्यः प्रथमशुक्लात् त्रिमुहूर्तं यदा गतः, तस्मात् प्रातःकालात् त्रिमुहूर्तपर्यन्तं सङ्गवः इति कथ्यते। मध्यान्नात् तस्य कालः अपराह्णः इति प्रसिद्धः। अपराह्णात् परं सायं इति कालः अभिधीयते। दशमः पञ्चमः च मुहूर्तः विषुवत्समये दिने गण्यते। दिनः रात्रिं ग्रसति, रात्रिः पुनः दिनं ग्रसति। चन्द्रः दिनरात्र्योः कलाः समं भुङ्क्ते। एकः मासः द्वौ पक्षौ धारयति, ऋतुर्द्वौ मासौ। निमेषः विद्युत् च, तथा च पञ्चदश काष्ठाः सन्ति। सप्त त्रिंशत् मात्राः, सप्त एकं द्वौ च अधिके। चत्वारि सहस्राणि अष्टशतानि विद्युतः सन्ति। युक्ताः चतुश्चत्वारिंशत् द्वौ विद्युतः इति कथ्यन्ते। एवं सूर्यस्य, ध्रुवस्य, चन्द्रस्य, तारागणस्य, लोकालोकस्य, दिनरात्र्योः, ऋषीणां, दानवानां, गायत्र्याः, कालविभागस्य, मासस्य, ऋतोः, तथा अन्येषां समस्तस्य विश्वस्य गमनं, प्रकाशः, तथा कालक्रमः धर्मेण स्थितः इति पुराणे वर्णितम्।