पञ्चभूतातीतं च तेषामपि परं यत् तेजः, सा एव पृथिवीति विज्ञायते। यथा हि लघूनि पात्राणि महति पात्रे स्थितानि भवन्ति, एवं तेजसः विभागाः व्योम्नि स्थिताः संज्ञायन्ते। यावत् एतानि भूतानि सन्ति, तावत् तेषां कारणं कथ्यते; यदा तु भूतानि संह्रियन्ते, तदा कार्योत्पत्तिः नास्ति। ये विभागाः महदादयः, त एव कारणरूपाः एकत्वेन स्थिताः। द्विजश्रेष्ठ, सप्तद्वीपसागरप्रदेशाः यथारूपाः तथा एव सन्ति। यः परिवर्तनः दृश्यते, स मुख्यतत्त्वस्य केवलं अंशरूपेण भवति। एवं सप्तवर्गाः तादृशानां भूतानां सहैव प्रतिष्ठिताः। पृथिव्याः व्यवस्थायाः विषये केवलं एतावत् श्रोतव्यम्; अहं तेषां विस्तारतः गणनां कर्तुं न शक्नोमि। तारा-व्यवस्थां च यावत् ध्रुवमण्डलपर्यन्तं, ततः परं बुद्धिमन्तः, अहं पृथिव्याः विषये वक्तास्मि। पृथिव्यापोऽनिलः खं च तेजश्चेति पञ्चभूतानि। पृथिवी सर्वभूतानां जननी, सर्वजन्तूनां धारिणी च। सा नानारूपनदीशैलसंयुक्ता, असंख्यजातिसम्पन्ना च। तत्र लघुनदीषु, सरित्सु, निम्नप्रदेशेषु जन्तवः स्वस्वस्थानेषु वसन्ति। जलानि अनन्तानि एव, अग्निश्च सर्वेषु लोकेषु व्याप्यवर्तते। एवं व्योमापि अग्राह्यम्, रमणीयम्, नानास्थानयुक्तमिति कथ्यते। जलानि पृथिव्यां, जलासु, पृथिव्यामुपरि च स्थितानि। अतः अनन्तभूतदृष्टिः निश्चितरूपेण न दृश्यते। पृथिव्यापः ततः खम्—एषा भूतानां क्रमवर्णना। पृथिव्यां यः रसातलः स दशयोजनसहस्रयोजनं प्रमाणतः उक्तः। तत्र प्रथमं अतलाख्यं प्रदेशं, ततः परं सुतलम्। ततः तलातलाख्यं, तदनन्तरं रसातलाख्यं प्रदेशः। पृथिव्याः प्रथमं क्षेत्रं कृष्णभूमेति प्रसिद्धम्। चतुर्थं पीताभूमिः, पञ्चमं शर्कराभूमिः। एषु प्रदेशेषु प्रथमस्थले असुरराजमहलम् विदितम्। तत्र शङ्कुकर्णनगरं, कबंधस्य च प्रासादः। तत्रैव राक्षसभीमस्य, शूलदन्तस्य च निवासः। धनञ्जयनागराजस्य च पुरी, महात्मनः सर्पाधिपतेः। एवं नागदानवराक्षसानां सहस्रशः नगराणि तत्र दृश्यन्ते। द्वितीये प्रदेशे, सुतले, ब्राह्मणाः, दैत्यराजस्य राक्षसस्य च प्रासादः स्थितः। तत्रैव इयग्रीवस्य, कृष्णस्य, निकुम्भस्य च प्रासादः। तत्रैव दैत्यनीलस्य, मेघस्य च वृत्तान्तः। तत्रैव कंबलसर्पस्य, अश्वतरनगरस्य च वर्णनम्। एवं सहस्रशः सर्पदानवराक्षसानां नगराणि। तृतीयस्थले महात्मनः प्रह्लादस्य प्रसिद्धा पुरी। तत्र तारकासुरस्य पुरी, त्रिशिरसश्च पुरी। तत्रैव पुरञ्जनदैत्यानां पुरी, या हृष्टसमृद्धजनसमाकुला। एवं पञ्चभूतात्मिका पृथिवी, विविधजन्तुसंयुक्ता, नानानगरनिवासैः, असंख्यराक्षसदानवनागसंघैः, सप्तभूमिभेदैः च विभक्ता, सर्वलोकधारिणी भगवती पृथिवीति स्मर्यते।