द्विजश्रेष्ठ! अनन्तस्य मनसो देह एषः, यः सर्वत्र शास्त्रेषु निरूपितः। स एव अनन्तः, सर्वत्र उपदिश्यते। पद्मनाभ इति यः संज्ञया अभिधीयते, स एव सर्वात्मना एवं वर्ण्यते। पृथिव्याम्, अधःस्थले, आकाशे, वायौ, वह्नौ च—तत्रापि, तमसि अपि, स एव महाप्रभुः विज्ञेयः। स सर्वेषु लोकेषु, नानारूपेण पूज्यते, जगतां पतिः महाबलः। आधाराधेयभावेन, विकाराः तस्यैव नित्या अविकृतस्य भवन्ति। ते च परस्परं प्रविशन्ति, नानाप्रकारेण एकद्वितीयत्वेन च श्रेष्ठत्वं प्राप्नुवन्ति। आदौ अवस्थाः अव्यक्ताः आसन्; भेदः अन्यभेदात् जायते। गुणसमूहसारत्वेन, पृथक्त्वं स्पष्टतया जायते। पञ्चभूतातीतस्य, तेषां चापि परतः, या प्रकाशरूपा सा भूमिरिति प्रसिद्धा। यथा लघूनि पात्राणि महति पात्रे निवेशितानि भवन्ति, एवं प्रकाशविभागाः आकाशे निवेशिताः सञ्ज्ञायन्ते। यावत् एते भूतानि सन्ति, तावत् तेषां उत्पत्तिः कथ्यते। भूतानि यदा लीयन्ते, तदा कार्योत्पत्तिः नास्ति। महत्तत्त्वाद्याः विभागाः कारणरूपिणः, एकत्वेन एव स्थिताः। द्विजश्रेष्ठ! सप्तद्वीपसागरप्रदेशाः यथावत् एव सन्ति। महतत्त्वस्य केवलं अंशस्य रूपान्तरणं दृश्यते। एवं सप्तविधाः प्राणिनां समूहाः सह स्थापिताः। भूमिव्यवस्थायाः विषये केवलं एतावत् श्रोतव्यम्। अहं तु तेषां विस्तारतः गणनां कर्तुं न समर्थः। तारा-व्यवस्थां च, यावत् नभोमण्डलम्, तावत् वर्णयिष्यामि। अथ, बुद्धिमन्तः, पृथिव्याः विषये प्रवक्ष्यामि। पृथिवी, वायु, आकाश, आपः, तेजश्च—एते पञ्च महाभूतानि। पृथिवी सर्वभूतानां जननी, सर्वप्राणिनां धारिणी च। सा नानानदीगिरिपूर्णा, नानाविधानां जीवन्तीनां जातिभिः आकुला। लघूनदीषु, स्रोतःसु, नीचदेशेषु, अल्पगृहेषु च तानि जीवन् तिष्ठन्ति। आपः अनन्ताः एव, तथा वह्निः अपि सर्वेषु लोकेषु व्याप्यते। एवं, आकाशः अपि अगृह्यः, रमणीयः, नानावासयुक्तः इति कथ्यते। आपः भूमौ, आप्सु, भूम्यधः च स्थापिता इति ज्ञेयम्। अतः अनन्तद्रव्यदृष्टिः स्थिरा न भवति। पृथिवी, आपः, ततो आकाशः—एषा अनुक्रमः उक्तः। भूम्याः अधः रसायाः प्रदेशः दशयोजनसहस्रयोजनपरिमितः इति कथ्यते। प्रथमं तु अतलाख्यः देशः, ततोऽन्यः सुतलः। तस्य अधः तलातलः, ततोऽपि रसायाः प्रदेशः। पृथिव्याः प्रथमं क्षेत्रं कृष्णभौमं नाम, चतुर्थं पीताभौमं, पञ्चमं शर्कराभूतं इति। एतेषां प्रदेशानां प्रथमभागे असुरराजस्य प्रासादः प्रसिद्धः। तत्र शङ्कुकर्णस्य नगरी, कबंधस्य प्रासादः, राक्षसभीमस्य तथा शूलदन्तस्य निवासः च अस्ति। एवं, द्विजश्रेष्ठ, अनन्तस्य स्वरूपं, तस्य विविधावस्थानि, भूमेः तथा अधोलोकानां विभागः, तत्र स्थितानां प्राणिनां वासस्थानानि, च पृथिव्याः महिमा, इति सर्वं सम्यक् निरूपितम्।