नैमिषारण्ये महर्षयः परमकारुण्यसमन्विताः सन्तः तस्मिन्काले राजानं सम्यक् अतिथिवत् पूजयित्वा स्नेहेन तं प्रतिपेदिरे। तस्मात् राजा निर्गतः, अन्येऽपि राजानः ऋषयश्च तत्रातः निवृत्ताः। पुनरपि तत्रैव महर्षिभिः यज्ञार्थं सभासमागमो विहितः। तस्मिन्नवसरे नैमिषारण्यस्य द्वादशवर्षीययज्ञे, यदोरपत्यं त्वरण्यं दशसहस्रैः सहोत्पाद्य, विषयाणां गणना च पुराणसारः संक्षेपेणोक्तः। अत्रापि महाविषयस्य सारः सुबोधाय संक्षिप्तः प्रदर्शितः। यः कश्चिद् इमं प्रथमं भागं सम्यक् संयतात्मा पठति, यश्च चतुर्वेदान् सहाङ्गोपनिषद्भिः वेत्ति, द्विजश्रेष्ठ, तं वेदः अल्पविद्यं दृष्ट्वा भयात् मन्यते—'अयं मां नाशयिष्यति' इति। अस्य भागस्य प्राप्त्या मोहः न भवति, काम्यं मार्गं लभते। यस्य व्युत्पत्तिं वेत्ति, स सर्वपापैः विमुक्तः। प्रलयकालेऽपि मार्गं करोति, विनाशे पुनरागमनं नास्ति। कुत्र तद् अद्भुतकर्मणां यज्ञसमारोहः आसीत्? कथं च तत्र धीमत् सूतेन पुराणं कीर्तितम्? इति पृष्टः सूतः शुभवचनानि प्रत्युवाच। यावत्कालं तद् यज्ञसमारोहः प्रवृत्तः, यथाच आचरितः, स यज्ञः तेषां सहस्रवर्षपर्यन्तं पुण्यतमः आसीत्। तत्र इडा पत्नीत्वं प्राप, शमित्रः च तत्र विद्वान् आसीत्। देवाः अपि तत्र सहस्रवर्षाणि सोमपानं कृतवन्तः। तेन कर्मणा नैमिषारण्यं महर्षिभिः प्रसिद्धं पूजितं च जातम्। तत्रैव रोहिण्या कन्या जाता, गोमती च क्षणेन प्रादुरभवत्। रुन्धत्याः कन्यायाः तेजस्वी पुत्रः उत्पन्नः। तत्रैव विश्वामित्रवसिष्ठयोः वैरम् उदपद्यत। वसिष्ठस्य पराजयः जातः, तस्य बुद्धिः निवारिता आसीत्। नैमिषस्य तत्रोत्पत्तेः, तस्य जनाः नैमिष्याः इति कथ्यन्ते। यदा पुरूरवा बलवान् पृथिवीं शासितवान्, तदा सः रत्नसमृद्ध्या कदापि तुष्टः नासीत्, लोभाभावात्, यथाश्रुतम्। सः उर्वश्यासहितः तं यज्ञं अकरोत्। गङ्गायाः जातः तेजस्वी पुत्रः, सः महात्मभ्यः सुवर्णमयं वेदिकां निर्माय यज्ञे प्रविष्टवान्। तं अद्भुतं सुवर्णवेदिकां दृष्ट्वा नैमिष्याः राज्ञि महान् कोपं जगृहुः। तपस्विनः देवैः प्रेरिताः राजानं विरोधितवन्तः। ततः स राजा उर्वश्याः सन्ततिभिः सह भूमौ संग्रामं कृतवान्। धर्मिष्ठः स राजा तेषां मध्ये स्नानकाले धर्मे स्थितः। तदा ब्रह्मविदो ब्राह्मणाः तं राजानं शमयित्वा यथोचितं व्यवहारं कृतवन्तः। तेषां यज्ञसभायां महात्मानः ब्रह्मचर्यं समाचरन्।