शृणु, महामुने! यदतीतम्, तत् अस्मिन्वैवस्वते मन्वन्तरे दृश्यते न। तेषु पूर्वं ये सर्पर्षयः समुत्पन्नाः, तेषां नामानि शृणु। अत्रिः च वसिष्ठः च, सप्तर्षिभिः स्वायम्भुवैः सह, ज्योतिष्मान्, द्युतिमान्, हव्यः, सवनः, सत्त्रश्च, वेगेन वातसमा महात्मानः, प्रथमे काले राजानः चासन्। तैः सह पिशाचाः, मनुष्याः, सुपर्णाः, अप्सरसां गणाश्चापि आसन्। एवं नाम्नां प्रचुरत्वात्, तेषां संख्या वंशे कथं विज्ञायेत? दीर्घो कालः अतीतः, अयनवर्षयुगसंख्यया। कस्य कः प्रारम्भः, का प्रकृतिः, किमात्मा, किम् एव तत्त्वम्, किम् नाम, कः स्वरूपः—इत्येतत् सर्वं सत्यम् आख्यातुम् इच्छामि। सूर्यः एव उत्पत्तिः, क्षणमापकः, संख्यापकः, चक्षुः इति कथ्यते। तस्य स्वरूपम् वर्षः, नाम तु कालविभागैः निर्मितम्। पञ्चधा कालस्य अवस्थां विद्धि। वर्षः प्रथमः, परिवत्सरः द्वितीयः, तेषु पञ्चमः वत्सरः इति कथ्यते; स एव कालः युगनाम्ना प्रसिद्धः। यज्ञाग्निः क्रतुः इति वर्षः उच्यते। शुक्लकृष्णपक्षयोः गमनम्, आपां साररूपः विहङ्गः, स च यो लोकान् सप्तधा सप्तधा रूपैः व्याप्नोति—स एव। अहङ्कारात् उग्रः रुद्रः अभवत्, स ब्रह्मणा सृष्टः। तस्य यथार्हं यद्वै स्वरूपम्, तत् शृणु। स एव ऋग्यजुःसामनाम् आदिः, पञ्चानां पतिः, परमेन्द्रः। स एव वर्षः, स एव सूर्यः इति मुनिभिः कथ्यते। स एव ग्रहाणां, नक्षत्राणां, शीतोष्णवर्षायुःकर्मणां नियन्ता। स मानसः, शान्तस्वभावः, ब्रह्मणः पुत्रः, प्रजापतिः। स आदित्यः, स सविता, स भानुः, प्राणदः, ब्रह्मणा पूजितः। स नक्षत्रपतिः, द्वितीयः परिवत्सरः इति कथ्यते। स सर्वभूतधारकः, कल्याणशिवरक्षकः प्रभुः। स तिथीनां, संक्रान्तीनां, पौर्णमास्यामावास्यानां च अधिपः। तस्मात् सोमः अपि पितामहः, वर्षरूपः स्मृतः। स कर्मभिः सर्वेषां प्राणिनां प्रवृत्तिं करोति। स तुल्यकालकर्माणि साधयति। स स्वसप्तविधशरीरकृत्यैः स्थितः। स अग्न्यापृथिवीसूर्यचन्द्राणां कारणम्। स दिनरात्र्यविधायकः; अतः वायुः अनुवत्सरः इति स्मृतः। सर्वलोकपितरः आत्मभूताः इति प्रसिद्धम्। स मुनिः, ब्राह्मणः, महादेवः, भूतात्मा, प्रपितामहः। स भूतानि प्रविश्य तेषां अङ्गप्रत्यङ्गप्रभवः भवति। सूर्यः, चन्द्रः, अग्निः, वायुः, तथा रुद्रः अपि तत्र। भगवान् रुद्रः स्वतेजसा इमं लोकं प्रविश्य स्थितवान्। तेन शक्त्या लोकानां श्रेयः समुत्पादितम्।