षट्सु मासनाम् विभागेषु एते स्थापिता भवन्ति। ऋतवः ब्रह्मणः पुत्राः स्वरूपसम्पन्ना इति विज्ञेयाः। स्थलेभ्यः पृथक् तेषां स्थलाधिपान् अपि बोधितव्यं, ये स्थलानां अधिपतयः सन्ति। वर्षाणि अपि स्थलानि भवन्ति, येषां स्वस्वाधिकारेषु गर्वः अस्ति। तेषां स्वरूपं तत्त्वं च अहं ते कथयिष्यामि, शृणु सāvधānam्। क्षणाः, कलाः, कष्ठाः, मुहूर्ताः, दिवसाः, रात्रयः च—एतानि कालस्य विभागाः। तत्र त्रयः ऋतवः, अयनद्वयं च—दक्षिणायनम् उत्तरायणं च—सर्वे अपि कालचक्रे प्रवर्तन्ते। ऋतवः क्षणस्य अपत्यानि इति विज्ञेयाः, एवं षड् ऋतवः भवन्ति। एतेभ्यः एव ऋतुभ्यः स्थावरजङ्गमाः सर्वे प्रजाः जायन्ते। यदा एते ऋतवः संयुज्यन्ते, तदा प्रजापतेः प्रजाः उत्पाद्यन्ते। एते स्वस्वस्थलेषु स्थिताः स्थलस्वरूपिणः इति कथ्यन्ते। यः प्रजापतिः स्मर्यते, सः संवत्सरः इति अभिहितः। ऋतोः ऋतवः जायन्ते, अतः ऋतुः ऋतुभ्यः उत्पद्यते। द्विपदाम्, चतुष्पदाम्, पक्षिणां, सर्वेषां च भूतानां—ऋतुकालः, ऋतुस्वभावः, पितृणां च कृत्यं विवरणं लभते। सर्वे भूताः तेषां ऋतुकालात् एव उत्पन्नाः। प्रतिमन्वन्तरे एते कालाधिपतयः अत्र संस्थिता भवन्ति। एते स्थलाधिपतयः अपि स्वसम्बन्धानुसारं अत्र स्थिताः सन्ति। स्वधायाः च पितृणां च द्वे कन्ये जगति प्रसिद्धे जाता। ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ च आस्ताम्। अग्निष्वात्तानां मध्ये मेना नाम कन्या मनसः उत्पन्ना। मेरवे धर्मपत्नीं धारणीं सृष्टवन्तः। मेनां हिमवत् पत्नीत्वेन अग्निष्वात्ताः दत्तवन्तः। हिमवतः पत्न्याः मेनायाः मुख्यः पुत्रः मैनाकः अभवत्। मैनाकस्य पुत्रः क्रौचः, यस्मात् क्रौञ्चद्वीपस्य ख्यातिः अभवत्। सा एव मन्दरं पुत्रं च त्रयः सुप्रसिद्धाः कन्याः अपि अजनि। धातुः पत्नी आयति, विधातुः पत्नी नियति इति कथ्यते। सागरात् वेला नाम एकां निर्दोषां कन्यां अजनि। सवर्णायां प्राचीनबर्हिणः दश पुत्राः अभवन्। तेषु स्वायम्भुवस्य पुत्रः दक्षः अपि तेषां मध्ये अजायत। एतद् श्रुत्वा शांशपायनिः सूतम् अपृच्छत्—चाक्षुषान्तरकाले यत् पूर्वं अभवत्, तत् वद। शांशपायनिं प्रति सः त्रीअम्बकस्य शापकारणं व्याख्यातुम् आरभत। स्वगृहात् तान् आनीय पितरः स्वगृहे सम्मानं कृतवान्। तेषां ज्येष्ठा सती नाम कन्या त्र्यम्बकस्य पत्नी अभवत्। महेश्वरः कदापि दक्षं प्रति नम्रता न दर्शितवान्। एतद् ज्ञात्वा सती सर्वाः च अन्याः पितुः गृहे एव स्थिताः। पितरः सतीं विना अन्यासां पूजनं कृतवान्, यत् अनुमोदितं न आसीत्। अधमं पूजनं कनिष्ठाभ्यः अपि कृत्वा, “अहं ज्येष्ठा, विशिष्टा च, त्वया मम पूजनं कर्तव्यम्” इति उक्तवती।