पुरुषस्याङ्गेभ्यः मानवाः, असुराः, देवाश्च जाताः। तेषां स्वभावः पूर्वमेव निरूपितः, इदानीं पुनः संक्षेपेण शृणु। ये तु पितॄणां भावं मनसि कृत्वा स्थिताः, ते तस्य पार्श्वादजायन्त। ऋतवः, पितरः, देवाश्च—एषा वैदिकी शिक्षोक्तिः। एते स्वायम्भुवे मन्वन्तरे पुण्ये चान्तराले जाताः। तेषु केचन गृहस्थाः आसन्, ये यज्ञं न कृतवन्तः। तेषु ये याजकाः आसन्, ते सोमपाः पितरः अभवन्। ऋतवः, पितरः, देवाश्च—एतेषु शास्त्रे निश्चितत्वं प्राप्तवन्तः। अपूदात्दृतात् नभसः नभस्याश्च, प्राणिनः उत्पन्नाः। अपूदात्दृतात् सहः सहस्याश्च, भीषणा उत्पन्नाः। षड्भिः मासाख्यैः कालविभागैः एते प्रतिष्ठिताः। ऋतवः ब्रह्मणः पुत्राः विज्ञेयाः, स्वात्मत्वसम्पन्नाश्च। स्थलेभ्यः पृथक्, ये तेषां अध्यक्षाः, ते अपि विज्ञेयाः। संवत्सराः अपि तेषां स्वस्वाधिकारिणां स्थलानि भवन्ति। अद्य तेषां स्वभावं तत्त्वं च वक्ष्यामि, सावधानं शृणु। क्षणाः, कला, कष्ठाः, मुहूर्ताः, दिवसाः, रात्रयश्च—एते। त्रयः ऋतवः, संक्रान्तयः, दक्षिणायनं च उत्तरायणं च। ऋतवः क्षणस्य अपत्यत्वेन विज्ञेयाः, षट् ऋतवः सन्ति। ताभ्य एव ऋतुभ्यः सर्वाणि स्थावरजङ्गमानि भूतानि जातानि। ते यदा संयोगं यान्ति, तदा प्रजापतेः प्रजाः उत्पाद्यन्ते। एते स्वस्वस्थानेषु प्रतिष्ठिताः, तानि एव तेषां स्थलस्वरूपाणि कथ्यन्ते। यः प्रजापतिर्नाम्ना स्मर्यते, स एव संवत्सरः परिगृह्यते। ऋतुः ऋतुभ्यः जायते, तस्मात् ऋतवः ऋतुषः उत्पद्यन्ते। द्विपदाम्, चतुष्पदाम्, पक्षिणां, सर्वेषां च भूतानां—ऋतुकालत्वं, ऋतुयोगः, पितृकार्यं च निरूप्यते। सर्वाणि भूतानि ताभ्य एव ऋतुकालात् जातानि। प्रतिमन्वन्तरे एते कालाध्यक्षाः अत्रैव प्रतिष्ठिताः सन्ति। एते स्थलाध्यक्षाः अपि स्वसम्बन्धेन अत्रैव तिष्ठन्ति। स्वधायाः च पितृभ्यश्च द्वे कन्यके लोकेषु प्रसिद्धे अभवताम्। ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ, योगिन्यौ च। अग्निष्वात्तानां मध्ये मेना मनसः समुत्पन्ना। मेरवे धर्मपत्नीं धारणीं तैः सृष्टां। अग्निष्वात्तैः मेना हिमवत्पत्नी कृता। मेना हिमवत्पत्नी मैनाकं सुतं प्रसूता। मैनाकस्य पुत्रः क्रौचः, यस्मात् क्रौञ्चद्वीपः प्रसिद्धः। सा मन्दरं पुत्रं, त्रयश्च सुप्रसिद्धाः कन्याः अप्यजनयत्। धातुः पत्नी आयति, विधातुः पत्नी नियति नाम्ना। सागरात् वेला एकां निर्मलां कन्यां प्रसूता। सवर्णायां प्राचीनबर्हिणः दश पुत्राः अभवन्। तेषु स्वायम्भुवस्य पुत्रः दक्षः एव तेषां पुत्रत्वेन जातः।