ਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਾਣਾਂ ਕੋਟੀਨਾਂ ਪਦ੍ਮਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਨੂੰ ਪਦਮ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਗੁਣਿਤਾਨਿ ਸਮੁਦ੍ਰਂ ਵੈ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ
ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਕੋਟੀਸਹਸ੍ਰਪ੍ਰਯੁਤਂ ਮਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਭਿਸਂਜ੍ਞਿਤਮ੍
ਕਰੋੜਾਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਜੋ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਮੱਧਮ' ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਚਾਪਿ ਪਰਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਜੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਪਰਾੜਧ' ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਵਿਜ੍ਞੇਯਮਯੁਤਂ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਯੁਤਂ ਪ੍ਰਯੁਤਂ ਤਤਃ
ਉਸ ਤੋਂ 'ਅਯੁਤ' ਜਾਣੋ, ਫਿਰ 'ਨਿਯੁਤ', ਤੇ ਫਿਰ 'ਪ੍ਰਯੁਤ' ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਖਰ੍ਵਂ ਚੈਵ ਨਿਖਰ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕੁਃ ਪਦ੍ਮਨ੍ਤਥੈਵ ਚ
'ਖਰਵ', 'ਨਿਖਰਵ', 'ਸ਼ੰਕੁ' ਤੇ 'ਪਦਮ' ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ।
ਏਵਮष੍ਟਾਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਗਣਨਾਵਿਧੌ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਅਠਾਰਾਂ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਥਾਂ ਹਨ।
ਕਲ੍ਪਸਂਖ੍ਯਾਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ 'ਪਰਾੜਧ' ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਰ ਏਵ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸਂਖ੍ਯਾਤਃ ਸਂਖ੍ਯਾਯਾ ਮਯਾ
'ਪਰਾ' ਤੇ 'ਪਰਾੜਧ' ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪਰਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰੋ ਧਰ੍ਮਃ ਪਰਾਵਿਦ੍ਯਾ ਪਰਾ ਧृਤਿਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਤਰਂ ਭੂਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਯਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
ਸਂਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੁ ਪਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਤਾ
ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉਪਰ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ 'ਪਰਾੜਧ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਖ੍ਯੇਯਂ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਦृष੍ਟਮਪਰਾਰ੍ਦ੍ਧਾਦ੍ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ
ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ 'ਪਰਾੜਧ' ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਸਿਕਤਾ ਦ੍ਯੇषੁ ਹृष੍ਟਂ ਚਾਨ੍ਯਂ ਤ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਅਨੰਤਤਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣਾਂ ਵਰਗੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਗਿਣਤੀ ਬਿਨਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਹੈ।
ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤ੍ਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨੁਪਸ਼੍ਯਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਬਾष੍ਪਪਰ੍ਯਾਕੁਲਾਕ੍ਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਹਰ੍षਾਦ੍ਗਦ੍ਗਦਸ੍ਵਰਾਃ
ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕਰਕੇ ਬੋਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਸ੍ਤੁ ਭਗਵਨ੍ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪ੍ਰਭੋ
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਲੋਕ ਇਕ ਪਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ।
ਕ੍ਰੋਸ਼ਸ੍ਯ ਚ ਪਰੀਮਾਣਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮੀਚ੍ਛਾਮ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਿਚ 'ਕ੍ਰੋਸ਼' ਦਾ ਮਾਪ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਉਵਾਚ ਮਧੁਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਯਥਾਦृष੍ਟਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਭਾਗੋ ਵੈ ਮਹਾਨ੍ਸ੍ਥੂਲੋ ਵਿਭਾष੍ਯਤੇ
ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਜੋ ਪਰਗਟ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਥੋਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਸ਼ਭਾਗਾਧਿਕਂ ਚਾਪਿ ਭੂਤਾਦਿਪਰਿਮਾਣਕਮ੍
ਭੂਤ ਆਦਿਕ ਦੇ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਿੱਸੇ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਯਦਭੇਦ੍ਯਤਮਂ ਲੋਕੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਪਰਮਾਣੁਵਤ੍
ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਣੂ ਵਾਂਗ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਾਂ ਪਰਮਾਣੁਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਸਰੇਣੁਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤਤ੍ਪਦ੍ਮਰਜ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਤ੍ਰਸਰੇਣੁ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੇ ऽਪ੍ਯष੍ਟੌ ਸਮਵਾਯਸ੍ਥਾ ਬਾਲਾਗ੍ਰਂ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਂ ਬੁਧੈਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਠ ਮਿਲ ਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਾਲ ਦੀ ਨੋਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਯੂਕਾष੍ਟਕਂ ਯਵਪ੍ਰਾਹੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਤੁ ਯਵਾष੍ਟਕਮ੍
ਅੱਠ ਜੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਜੌ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਠ ਜੌ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਅੰਗੁਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਰਤ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਗੁਲਿਪਰ੍ਵਾਣਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ
ਇੱਕ ਰਤਨੀ ਇਕੀ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿष੍ਕੁਰ੍ਦ੍ਵਿਰਤ੍ਨਿਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਃ
ਇੱਕ ਕਿਸਕੁਰੁ ਦੋ ਰਤਨੀ ਜਾਂ ਚਾਲੀ ਅੰਗੁਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਤਦ੍ਗਵ੍ਯੂਤਿਸਂਖ੍ਯਾਯਾਮਾਦਾਨਂ ਧਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਸ ਗਵਯੂਤੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਧਨੁ ਦਾ ਮਾਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਨੁषਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਂ ਨਲ੍ਵਮਾਹੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ
ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸੌ ਧਨੁ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਨਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।