ਨष੍ਟੇ ਚਾਗ੍ਨੌ ਵਰ੍षਗਤੇ ਪਯੋਦਾਃ ਪਾਵਕੋਦ੍ਭਵਾਃ
ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਵਕ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲਏ ਬੱਦਲ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਧਾਰਾਭਿਃ ਪੂਰਯਨ੍ਤੀਮਂ ਚੋਦ੍ਯਮਾਨਾਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਾ
ਸਵੈਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਬੱਦਲ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਦ੍ਰਿਦ੍ਵੀਪਾਨ੍ਤਰਂ ਪੀਤਂ ਜਲਮਨ੍ਨੇषੁ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਪੀਲਾ ਪਾਣੀ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਵੇष੍ਟਯਤਿ ਘੋਰਾਤ੍ਮਾ ਦਿਵਿ ਵਾਯੁਃ ਸਮਤਤਃ
ਡਰਾਉਣੀ ਸੁਭਾ ਵਾਲਾ ਹਵਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਾਨ ਤੌਰ ਤੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਮੇ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰੇ ਵੈ ਨਿਃਸ਼ੇषਃ ਕਲ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ 'ਕਲਪ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਥ ਭੂਮਿਰ੍ਜਲਂ ਖਂ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚੈਕਾਰ੍ਮਵੇ ਤਦਾ
ਫਿਰ ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਹਵਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਸ੍ਤ੍ਵਥ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾ ਆਪੋ ਦੈਵ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਪਾਣੀ ਸਭ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਗਤਾਗਤਿਕੇ ਚੈਵ ਤਦਾ ਤਤ੍ਸਲਿਲਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਪਾਣੀ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਜਾਂਦਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਭਾਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਭਾਭਿਰ੍ਭਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਦੀਪ੍ਤਿषੁ
ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, 'ਭਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਿਅਪਕਤਾ ਤੇ ਚਮਕ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਨਾਤ੍ਵੇ ਚੈਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰੇ ਚ ਧਾਤੁਰ੍ਵੈ ਅਰ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਅਨੇਕਤਾ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਤੱਤ ਨੂੰ 'ਅਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਦਿਵਸੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਗਤੇ
ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਤਦਾ ਤੁ ਸਰ੍ਵੇ ਵ੍ਯਾਪਾਰਾ ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਕੰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਦਾ ਸ ਭਵਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹਸ੍ਰਪਾਤ੍
ਉਸ ਸਮੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤ੍ਰਯੀ ਮਯੋ ਯਃ ਪੁਰੁषੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਪੁਰੁषੋ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਸਂਪਠ੍ਯਤੇ ਵੈ ਰਜਸਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍
ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਵੱਡਾ ਪੁਰਖ, ਰਜਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁषੁਪ੍ਸੁਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਪ੍ਸੁਃ ਸ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਕੁਰੁਤੇ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਆਰਾਮ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਕਾਲਂ ਸਪ੍ਤ ਮਹਰ੍षਯਃ ਜਨਲੋਕਂ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਤਪਸਾ ਲਬ੍ਧਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ
ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਤਪ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕਾਲ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਭृਗ੍ਵਾਦਯੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪੂਰ੍ਵੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ,
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਂ ਤੇ ਤੁ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਦਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੀषੁ ਰਾਤ੍ਰਿषੁ
ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
ਕਲ੍ਪਾਨਾਂ ਪਰਮੇष੍ਟਿ ਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦਾਦ੍ਯਃ ਸ ਪਠ੍ਯਤੇ
ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਚ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮੇਸ਼ਾਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਹ੍ਯਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਸ ਵਸਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਤਮਸ੍ਯੇਕਾਰ੍ਣਵੇ ਜਲੇ
ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਮਨਃ ਸਿਸृਕ੍ਸ਼ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਗਾਯ ਨਿਦਧੇ ਪੁਨਃ
ਉਸਦਾ ਮਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਰਚਨਾ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇ ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਲ੍ਪਿਤੇ ਵੈ ਪ੍ਰਸਂਯਮੇ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਤਤੋ ਧਗ੍ਧੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰਸ਼ਿਮਭਿਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਸਾੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਦੀਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਪਿਸ਼ਾਯਾਨ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਗੰਧਰਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿਸਾਚ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਜੀਵ,
ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੀਨਿ ਨਰਕੇ ਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਗਤਾਨ੍ਯਪਿ
ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਪਸ਼ੂ ਜਾਤੀਆਂ ਜਾਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ,
ਜਲੇ ਤਾਨ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਵਤ੍ਸਂਪ੍ਲਵਤੇ ਜਗਤ੍
ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਜਗਤ ਡੁੱਬ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਕृਤਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਮਪਿ ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਨਿਧਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।