ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਮੂਰ੍ਛਨਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਕ੍ਸ਼ੋਕਾ ਮੂਰ੍ਛਨਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮੂਰਛਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਮੂਰਛਨਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਸਾਧਾਰਮਸ਼੍ਚੈਵਵਡਵਾਤ੍ਰਿਵਿਦਸ੍ਤਥਾ
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਵਡਵਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਦ ਵੀ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਵਾਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਮਾਭਾਗੇ ਤृਤੀਯ ਉਪੋਦ੍ਧਾਤਪਾਦੇ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਮੂਰ੍ਛਨਾਲਕ੍ਸ਼ਣਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮੈਕषष੍ਟਿਤਮੋ ऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੀ ਤੀਜੀ ਉਪੋਧਾਤ ਪਾਵ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧਰਵ ਮੂਰਛਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ — ਇਕਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਨ੍ਵੈ ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਂਸ੍ਤਨ੍ਮੇ ਨਿਗਦਤਃ ਸ਼੍ਰੁਣੁ
ਜੋ ਅਲੰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ — ਸੁਣੋ।
ਸਂਸ੍ਥਾ ਨਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਦਾ ਨਾਢ੍ਯਾਦ੍ਯਵੇਕ੍ਸ਼ਯਾ
ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਡੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਪਦਾਨਿ ਗੀਤਕਸ੍ਯਾਹੁਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪृष੍ਠਤੋ ऽਥ ਵਾ
ਗੀਤ ਦੇ ਪਦ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿੱਛੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਤੇषੁ ਤ੍ਰਿषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰੁਤ੍ਤਮਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਿਧੀ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਮष੍ਟਧਾ ਚੈਵ ਦੇਵਾਃ षੋਡਸ਼ਧਾ ਵਿਦੁਃ
ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਆਰੋਹਣਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤੁ ਵਰ੍ਣਂ ਵਰ੍ਮਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ
ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਚੌਥੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਸੁਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਵਰੋਹਣਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਰੋਹਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍
ਉਤਰਦੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਈ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਏਤੇषਾਮੇਵ ਵਰ੍ਣਾਨਾਮਲਙ੍ਕਾਰਨ੍ਨਿਬੋਧਤ
ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
ਪ੍ਰਮਾਦਸ੍ਯਾਪ੍ਰਮਾਦਸ਼੍ਚ ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਅਤੇ ਗਲਤੀ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯਾਕ੍ਰਮੋ ਤ੍ਵਾਕ੍ਸ਼ੀ ਵੇਕਾਰ੍ਯਾਂ ਪਰਿਮਾਣਤਃ
ਦੁਹਰਾਈ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰਤਾ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏष ਵੈ ਏष ਚੈਵਸ੍ਯਕੁਤਰੇਕਃ ਕੁਲਾਧਿਕਃ
ਇਹ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ, ਇਕ ਹੀ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਵਰੇ ਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਨਿष੍ਟਪ੍ਤੇ ਤਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਉਸੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਮਾਣਘਸਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਨਾ ਜਾਯਤੇ ਵਿਦੁਰੇ ਪੁਨਃ
ਮਾਪ ਜਾਂ ਭਾਰੀ ਬਿੰਦੂ, ਦੂਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ।
ਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਯ ਰੋਪਿਸ੍ਯਾ ਦ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਘਟੀ ਮਮ
ਉਲਟਣ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਲ ਦੀ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ੇਪਸ੍ਕਨ੍ਦਨਾਕਾਰ੍ਯਂ ਕਾਕਸ੍ਯੋਯਚਪੁष੍ਕਲਮ੍
ਹਟਾਉਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ, ਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਆਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮਵਰੋਹ੍ਯਾਸੀਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਸ਼ਮਦ੍ਯਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਹਟਾਈ ਹੋਈ ਉਤਰਾਈ ਨੂੰ ਛਿੜਕਣ ਅਤੇ ਮਸਤ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝੋ।
ਪ੍ਰੇਸ਼ੋਲ੍ਲਿਖਿਤਮਲਙ੍ਕਾਰਮੇਵਸ੍ਵਰਸਮਨ੍ਵਿਤਾ
ਸਜਾਵਟ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਭੇਜੀ ਜਾਂ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ।
ਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਮੇਵ ਕਲਯਾਚੋਪਾਦਾਨਾਰਯੋ ਭਵੇਤ੍
ਜੋ ਕਲਾ ਨਾਲ ਉਤਾਰਿਆ ਜਾਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਚ੍ਚਰਾਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਰਾਰੂਢਾਤਥਾਯਾष੍ਟਸ੍ਵਰਾਤਥਾ
ਉਚਾਰਣ ਤੋਂ, ਵਿਸ਼ਵ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਸੁਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ।
ਏਕਾਨ੍ਤਰਂ ਚ ਹ੍ਯੇਤੇਵੈਤਮੇਵਸ੍ਵਰਸਤ੍ਤਮਃ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਬਦਲ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ।
ਅਲਙ੍ਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਦੇਵੈਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ
ਇਹ ਗਹਣੇ ਤੀਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਵਿਕਾਰੋ ਲਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਤਥਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣावट, ਮਾਪ, ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
ਯਥਾਤ੍ਮਨੋ ਹ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਵਿਪਯਸ੍ਤੋ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਣਉਚਿਤ ਗਹਣਾ ਨਿੰਦਨਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਨਾਨਾਭਰਣਸਂਯੋਗਾ ਯਥਾ ਨਾਰ੍ਯਾ ਵਿਭੂषਣਮ੍
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗਹਣਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ, ਔਰਤ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਨ ਪਾਦੇ ਕੁਣ੍ਡਲਂ ਦृष੍ਟਂ ਨ ਕਣ੍ਠੇ ਰਸਨਾ ਤਥਾ
ਪੈਰ 'ਤੇ ਕਦ ਵੀ ਕੁੰਡਲ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਗਲ੍ਹ 'ਤੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੋ ऽਪ੍ਯਲਙ੍ਕਾਰੋ ਨਾਗਂ ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍
ਜੇ ਗਹਣਾ ਬਣਾਇਆ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਅਜਗਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਲਕ੍ਸ਼ਣਂਪਰ੍ਯਵਸ੍ਯਾਪਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਕਾ ਮਪਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।