ਨਗ੍ਨਿਂ ਚ ਪੌषਾ ਵੈ ਦੇਵ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕਾਞ੍ਚ ਯਥਾਕ੍ਰਮਃ
ਨਗਨਿ ਤੇ ਪੌਸ਼ਾ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇ ਕਾਂਚਾ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਜਾਣੋ।
ਉਤ੍ਤਰਂ ਮਨ੍ਦ੍ਰਾ ਰਜਨੀ ਤਥਾ ਵਾਚੋਨ੍ਨਰਾਯਤਾਃ
ਉੱਤਰ ਦੀ ਮੰਦਰਾ, ਰਜਨੀ ਅਤੇ ਉਣਨਰਾਯਤਾ ਸੁਰ ਵੀ ਹਨ।
ਗਾਨ੍ਧਾਰਗ੍ਰਾਮਿਕਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਕੀਰ੍ਤਿਮਾਨਾ ਨਿਬੋਧਤ
ਗਾਂਧਾਰ, ਗ੍ਰਾਮਿਕਾ ਤੇ ਸ਼ਿਆਮਾ ਸੁਰ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਵੀ ਜਾਣੋ।
ਯਵਰਾਤਸੂਯਸ੍ਤੁ षष੍ਠਵਤ੍ਤੁ ਸੁਵਰ੍ਮਕਮ੍
ਯਵਰਾਤਸੂਯਾ ਛੇਵਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਵਰਮਕਾ ਵੀ।
ਨਾਗਯਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਰਯਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਤਦ੍ਗੋਤ੍ਤਰਤਥੈਵ ਚ
ਵਿਦਵਾਨ ਨਾਗ ਤੇ ਯਕਸ਼ਾ ਸੁਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਸੂਰ੍ਯਕਾਨ੍ਤਧਰੇਣ੍ਯੈਵ ਸਂਤਕੋਕਿਲਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਸੂਰਿਆਕਾਂਤਾ, ਧਰੇਣਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤਕੋਕਿਲਾ ਸੁਰ ਵੀ ਹਨ।
ਸਾਵਿਤ੍ਰਮਰ੍ਧਸਾਵਿਤ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਤੋਭਦ੍ਰਮੇਵ ਚ
ਸਾਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਰਧ-ਸਾਵਿਤ੍ਰ, ਤੇ ਸਰਵਤੋਭਦ੍ਰ — ਇਹ ਸਭ ਹਨ।
ਅਲਂਬੁषੇਸੇष੍ਟਮਥੋ ਵਿष੍ਣੁਵੈਣਵਰਾਵੁਭੌ
ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਵੈਨਵ — ਦੋਵੇਂ ਵੀ।
ਹਤੋਤ੍ਸृष੍ਟੋ ਵਿਜਾਨੀਤ ਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਤੁ ਪ੍ਰਿਯਮੇਵ ਚ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਕੰਧਾ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਲਂਬੁਸੇष੍ਟਸ੍ਯ ਤਥਾ ਨਾਰਦਪ੍ਰਿਯ ਏਵ ਚ
ਅਲੰਬੁਸ਼ਾ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ।
ਵਿਕਲੋਪਨੀਤਵਿਨਤਾਸ਼੍ਰੀਰਾਖ੍ਯੋ ਭਾਰ੍ਗਵਪ੍ਰਿਯਃ
ਵਿਕਲੋਪਾ, ਜੋ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਰਾਖਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਗਵ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੈ।
ਸਸੌਵੀਰਾਂ ਸੁਸੋਵੀਰਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਹ੍ਯਪਗੀਯਤੇ
ਸਸੌਵੀਰਾ ਅਤੇ ਸੁਸੌਵੀਰਾ — ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਰਿਦੇਸ਼ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਹਰਿਣਸ੍ਯਾਵ੍ਯਜਾਯਤ
ਹਰੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਹਰੀ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
ਕਰੋਪਨੀਤਾ ਵਿਵृਤਾਵਨੁਦ੍ਰਿਃ ਸ੍ਵਰਮਣ੍ਡਲੇ
ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਖੁਲ ਕੇ, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ।
ਮਨੁਦੇਸ਼ਾਃ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਾਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਤ੍ਮਨਾ
ਮਨੁ ਦੇਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਮੂਰਛਨਾ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਪਵਿਤਰਤਾ ਵਿੱਚ।
ਸਾਵਸ਼੍ਰਮਸਮਾਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾ ਅਨੇਕਾਪੌਰੁषਾਨਖਾਨ੍
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਯਤਨ ਵੀ ਬਰਾਬਰ, ਬਹੁਤ ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਅ-ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣ ਹਨ।
ਤਾਨਿ ਉਤ੍ਤਰ ਮਦ੍ਰਾਂਸਪਦ੍ਗਦੈਵਤਕਂ ਵਿਦੁਃ
ਇਹ ਉੱਤਰੀ ਮਦਰਾ, ਪਦਗਦੈਵਤ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਮੋਦੁਤ੍ਤਰਮੈਦ੍ਰੋਯਦੇਵਤਾਸ੍ਯਾਦ੍ਰੁਵੇਨ ਚ
ਤਮੋਦੁੱਤਰ, ਮੈਦਰੋਯਾ ਦੇਵਤਾ, ਤੇ ਸਿਆਦਰੂ ਵੀ।
ਸ੍ਯਾਦਿਜਮੂਰ੍ਛਨਾਹ੍ਯੇਚ ਪਿਤਰਃ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵਤਾਃ
ਮੂਰਛਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇਵਤਾ ਹਨ।
ਉਪੈਤਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਜਾਨੀ ਯਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧਯਚ੍ਛਿਕਰਾਸਭਾ
ਇਹ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਗਧਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ।
ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਂ ਮੂਰ੍ਛਨਾਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪਕ੍ਸ਼ੋਕਾ ਮੂਰ੍ਛਨਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਮੂਰਛਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਮੂਰਛਨਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਸਾਧਾਰਮਸ਼੍ਚੈਵਵਡਵਾਤ੍ਰਿਵਿਦਸ੍ਤਥਾ
ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਵਡਵਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਦ ਵੀ।
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡੇ ਮਹਾਪੁਰਾਣੇ ਵਾਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਮਾਭਾਗੇ ਤृਤੀਯ ਉਪੋਦ੍ਧਾਤਪਾਦੇ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਮੂਰ੍ਛਨਾਲਕ੍ਸ਼ਣਵਰ੍ਣਨਂ ਨਾਮੈਕषष੍ਟਿਤਮੋ ऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੀ ਮੱਧ ਭਾਗ ਦੀ ਤੀਜੀ ਉਪੋਧਾਤ ਪਾਵ ਵਿੱਚ, ਗਾਂਧਰਵ ਮੂਰਛਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ — ਇਕਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਨ੍ਵੈ ਅਲਙ੍ਕਾਰਾਂਸ੍ਤਨ੍ਮੇ ਨਿਗਦਤਃ ਸ਼੍ਰੁਣੁ
ਜੋ ਅਲੰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ — ਸੁਣੋ।
ਸਂਸ੍ਥਾ ਨਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਸਦਾ ਨਾਢ੍ਯਾਦ੍ਯਵੇਕ੍ਸ਼ਯਾ
ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਡੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਪਦਾਨਿ ਗੀਤਕਸ੍ਯਾਹੁਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍ਪृष੍ਠਤੋ ऽਥ ਵਾ
ਗੀਤ ਦੇ ਪਦ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਿੱਛੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਤੇषੁ ਤ੍ਰਿषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋ ਵਿਧਿਰੁਤ੍ਤਮਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਿਧੀ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਮष੍ਟਧਾ ਚੈਵ ਦੇਵਾਃ षੋਡਸ਼ਧਾ ਵਿਦੁਃ
ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨੂੰ ਅੱਠ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਆਰੋਹਣਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਤੁ ਵਰ੍ਣਂ ਵਰ੍ਮਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ
ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਚੌਥੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਸੁਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ।
ਅਵਰੋਹਣਵਰ੍ਣਾਨਾਮਵਰੋਹਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍
ਉਤਰਦੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਈ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।