ਪਾਦਤੋ ऽਸ਼੍ਵਾਨ੍ਸਮਾਤਙ੍ਗਾਨ੍ ਰਾਸਭਾਨ੍ ਗਵਯਾਨ੍ਮृਗਾਨ੍
ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਜੰਗਲੀ ਗਾਂ ਤੇ ਹਿਰਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲ ਮੂਲਿਨ੍ਯੋ ਰੋਮਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ, ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
ਅਸ੍ਯ ਤ੍ਵਾਦੌ ਤੁ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇਪੁਰਾ
ਪਰ ਇਸ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ—
ਏਤੇ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਃ ਸਮृਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਆਰਣ੍ਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਚਾਪਰੇ
ਇਹ ਸੱਤ ਪਸ਼ੂ ਘਰੇਲੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਸੱਤ ਜੰਗਲੀ ਹਨ।
ਔਦਕਾਃ ਪਸ਼ਵਃ षष੍ਠਾਃ ਸਪ੍ਤਮਾਸ੍ਤੁ ਸਰੀਸृਪਾਃ
ਛੇਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਰਪ ਹਨ।
ਮਰ੍ਕਟਃ ਸਪ੍ਤਮੋ ਹ੍ਯੇषਾਂ ਚਾਰਣ੍ਯਾਃ ਪਸ਼ਵਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੀ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨਿष੍ਟੋਮਂ ਚ ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਮਮੇ ਪ੍ਰਥਮਾਨ੍ਮੁਖਾਤ੍
ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਬਣਾਇਆ।
ਬृਹਤ੍ਸਾਮ ਤਥੋਕ੍ਤਂ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਤ੍ਸੋ ऽਸृਜਨ੍ਮੁਖਾਤ੍
ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਣਾਇਆ।
ਵੈਰੂਪ੍ਯਮਤਿਰਾਤ੍ਰਂ ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਤ੍ਸੋ ऽਸृਜਨ੍ਮਖਾਤ੍
ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੈਰੂਪਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰਾ ਬਣਾਇਆ।
ਅਨੁष੍ਟੁਭਂ ਸਵੈਰਾਜਂ ਚਤੁਰ੍ਥਾਦਸृਜਨ੍ਮੁਖਾਤ੍
ਚੌਥੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਸਵੈਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।
ਸृष੍ਟ੍ਵਾਸੌ ਭਗਵਾਨ੍ਦੇਵਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਮਿਤਿਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਬਣਾਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਪਰਜਨਯ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
ਉਚ੍ਚਾਵਚਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗਾਤ੍ਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਤੁष੍ਟਯਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਵਰ੍षਿਪਿਤृਮਾਨਵਾਨ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ: ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ।
ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਯਕ੍ਸ਼ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪ੍ਸਰਸਸ੍ਤਦਾ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ ਬਣਾਈਆਂ।
ਅਵ੍ਯਯਂ ਚ ਵ੍ਯਯਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ: ਥਿਰ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ।
ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸृਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪੁਨਃਪੁਨਃ
ਇਹ ਜੀਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਾਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰੋਚਤੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹੀ ਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਰੂਪ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਵਿਨਿਯੋਗਂ ਚ ਭੂਤਾਨਾਂ ਧਾਤੈਵ ਵ੍ਯਦਧਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮ੍
ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵੰਡੇ।
ਦੈਵਮਿਤ੍ਯਪਰੇ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਭੂਤਚਿਨ੍ਤਕਾਃ
ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਨ ਚੈਵ ਤੁ ਪृਥਗ੍ਭਾਵਮਧਿਕੇਨ ਤਤੋ ਵਿਦੁਃ
ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਵਿषਯਂ ਬ੍ਰੂਯੁਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਾਃ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ
ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵੇਦਸ਼ਬ੍ਦੇਭ੍ਯ ਏਵਾਦੌ ਨਿਰ੍ਮਮੇ ਸ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ-ਇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵੈਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤਾਨਾਂ ਪੁਨਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਦਧਾਤ੍ਯਜਃ
ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਅਜਨਮਾ ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੰਮ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਤॄਨ੍ ਹਿ ਸ ਤਦਾ ਮਨਸਾ ਵ੍ਯਸृਜਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ
ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਬਣਾਏ।
ਔषਧੀਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਧਤ੍ਤੇ ਰੁਦ੍ਰਃ ਕ੍ਸ਼ੀਣਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਰੁਦਰ, ਜਦ ਉਹ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ-ਫਿਰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਕਪਾਲੈਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰ੍ਯਂਬਕੈਰੋषਧੀਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਤਿੰਨ ਕਪਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਜਦ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗਾਯਤ੍ਰੀਂ ਚੈਵ ਤ੍ਰਿष੍ਟੁਪ੍ ਚ ਜਗਤੀ ਚੈਵ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਹ ਗਾਇਤਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਪ ਅਤੇ ਜਗਤੀ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਾਭਿਰੇਕਤ੍ਵਭੂਤਾ ਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਭਿਃ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰ੍ਯਂਬਕਃ ਸ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ਸ੍ਤੇਨੇਹ ਤ੍ਰ੍ਯਂਬਕਃਸ੍ਮृਤਃ
ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਹੀ ਉਹ ਯਜਨ ਕਾ ਕੇਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਯੰਬਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਕृਤਿਃ ਸੁਰੁਚੇ ਰੂਪਂ ਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਕਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ, ਸੁਰੁਚਿ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ, ਰੁਚਿ ਚਮਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।