ਰਕ੍ਸ਼ਣਾਦ੍ਰਕ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ਪਣਾਦ੍ਯਕ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤ
'ਰੱਖ' ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ 'ਯੱਖ' ਨਾਸ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇ ਸ਼ੀਰ੍ਣਾ ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤਾ ਹ੍ਯੂਰ੍ਦ੍ਧਮਾਰੋ ਹਨ੍ਤਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਪਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮੁੜ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।
ਬਾਲਾਤ੍ਮਨਾ ਸ੍ਮृਤਾ ਵ੍ਯਾਲਾ ਹੀਨਤ੍ਵਾਦਹਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਕਰਕੇ 'ਵਿਆਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਘੱਟਤਾ ਕਰਕੇ 'ਅਹਿ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇषਾਂ ਲਯਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਯਃ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੌ ਘਨਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਬਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਤਾਨ੍ਸਰ੍ਪ੍ਪਾਨ੍ ਸਹੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਵਿਵੇਸ਼ ਵਿषਾਤ੍ਮਕਃ
ਉਹ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਾਲਾ, ਇਕਠੇ ਜਨਮੇ ਸਾਰੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਿਆ।
ਵਰ੍ਣੇਨ ਕਪਿਸ਼ੇਨੋਗ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਭੂਤਾਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨਾਃ
ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗਾਯਤੋ ਗਾਂ ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਸੁਤਾਃ
ਉਹ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਪਿਬਤੋ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਵਾਚਂ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਦ ਉਹ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਗੰਧਰਵ ਵਚਨ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇੰਝ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਛਨ੍ਦਤਸ਼੍ਚੈਵ ਛਨ੍ਦਾਸਿ ਵਯਾਂਸਿ ਵਯਸਾਸृਜਤ੍
ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਛੰਦ ਤੇ ਪੰਛੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਮੁਖਤੋਜਾਃ ਸृਜਨ੍ਸੋ ऽਥ ਵਕ੍ਸ਼ਸਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਵੀਃ ਸृਜਨ੍
ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਅਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
ਪਾਦਤੋ ऽਸ਼੍ਵਾਨ੍ਸਮਾਤਙ੍ਗਾਨ੍ ਰਾਸਭਾਨ੍ ਗਵਯਾਨ੍ਮृਗਾਨ੍
ਉਸਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਜੰਗਲੀ ਗਾਂ ਤੇ ਹਿਰਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।
ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲ ਮੂਲਿਨ੍ਯੋ ਰੋਮਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਉਸਦੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ, ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਜੜ੍ਹੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌਦਿਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
ਅਸ੍ਯ ਤ੍ਵਾਦੌ ਤੁ ਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਮੁਖੇਪੁਰਾ
ਪਰ ਇਸ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾਂ—
ਏਤੇ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਃ ਸਮृਤਾਃ ਸਪ੍ਤ ਆਰਣ੍ਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਚਾਪਰੇ
ਇਹ ਸੱਤ ਪਸ਼ੂ ਘਰੇਲੂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਸੱਤ ਜੰਗਲੀ ਹਨ।
ਔਦਕਾਃ ਪਸ਼ਵਃ षष੍ਠਾਃ ਸਪ੍ਤਮਾਸ੍ਤੁ ਸਰੀਸृਪਾਃ
ਛੇਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਸਰਪ ਹਨ।
ਮਰ੍ਕਟਃ ਸਪ੍ਤਮੋ ਹ੍ਯੇषਾਂ ਚਾਰਣ੍ਯਾਃ ਪਸ਼ਵਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਸੱਤਵੇਂ ਬਾਂਦਰ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੀ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨਿष੍ਟੋਮਂ ਚ ਯਜ੍ਞਾਨਾਂ ਨਿਰ੍ਮਮੇ ਪ੍ਰਥਮਾਨ੍ਮੁਖਾਤ੍
ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਬਣਾਇਆ।
ਬृਹਤ੍ਸਾਮ ਤਥੋਕ੍ਤਂ ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਾਤ੍ਸੋ ऽਸृਜਨ੍ਮੁਖਾਤ੍
ਉਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤਸਾਮ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਣਾਇਆ।
ਵੈਰੂਪ੍ਯਮਤਿਰਾਤ੍ਰਂ ਚ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਤ੍ਸੋ ऽਸृਜਨ੍ਮਖਾਤ੍
ਉਸ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵੈਰੂਪਿਆ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰਾ ਬਣਾਇਆ।
ਅਨੁष੍ਟੁਭਂ ਸਵੈਰਾਜਂ ਚਤੁਰ੍ਥਾਦਸृਜਨ੍ਮੁਖਾਤ੍
ਚੌਥੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਸਵੈਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।
ਸृष੍ਟ੍ਵਾਸੌ ਭਗਵਾਨ੍ਦੇਵਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਮਿਤਿਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਬਣਾਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਪਰਜਨਯ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
ਉਚ੍ਚਾਵਚਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਗਾਤ੍ਰੇਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਤੁष੍ਟਯਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਵਰ੍षਿਪਿਤृਮਾਨਵਾਨ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ: ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ।
ਸृष੍ਟ੍ਵਾ ਯਕ੍ਸ਼ਪਿਸ਼ਾਚਾਂਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਪ੍ਸਰਸਸ੍ਤਦਾ
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ ਬਣਾਈਆਂ।
ਅਵ੍ਯਯਂ ਚ ਵ੍ਯਯਂ ਚੈਵ ਦ੍ਵਯਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਅਵਿਨਾਸੀ ਤੇ ਨਾਸਵੰਤ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ: ਥਿਰ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ।
ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸृਜ੍ਯਮਾਨਾਃ ਪੁਨਃਪੁਨਃ
ਇਹ ਜੀਵ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਣ ਕੇ, ਮੁੜ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤਦ੍ਭਾਵਿਤਾਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਰੋਚਤੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹੀ ਰੂਪ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਰੂਪ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਵਿਨਿਯੋਗਂ ਚ ਭੂਤਾਨਾਂ ਧਾਤੈਵ ਵ੍ਯਦਧਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮ੍
ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵੰਡੇ।
ਦੈਵਮਿਤ੍ਯਪਰੇ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਂ ਭੂਤਚਿਨ੍ਤਕਾਃ
ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਨ ਚੈਵ ਤੁ ਪृਥਗ੍ਭਾਵਮਧਿਕੇਨ ਤਤੋ ਵਿਦੁਃ
ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅਸਤਿਤਵ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।