ਪਸ਼੍ਯਤਾਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਗਗਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਦ੍ਯਤ
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਗਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਗਈ।
ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਬਦ੍ਧ੍ਵਾ ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਂ ਜਗ੍ਮੁਰੇਵਾਤਿਨਿਰ੍ਘृਣਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਦਈ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਲੈ ਗਏ।
ਸ ਪਾਪਸ੍ਤਰਸਾ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਨ੍ਨਿਧਿਂ ਸਮੁਪਾਗਮਤ੍
ਉਹ ਪਾਪੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਤਦ੍ਵ੍ਰਤ੍ਤਾਨ੍ਤਮਸ਼ੇषੇਣ ਵ੍ਯਾਚਚਕ੍ਸ਼ੇ ਸਸਾਧ੍ਵਸਃ
ਕੰਬਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।
ਉਪੋਦ੍ਧਾਤਪਾਦੇਰ੍ऽਜੁਨੋਪਾਖ੍ਯਾਨੇ ਏਕੋਨਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋ ऽਧ੍ਯਾਯਃ
ਉਪੋਧਾਤ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਉਣਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹੈ।
ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਚੇਤਾਃ ਸੁਭृਸ਼ਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਨੈਕਧਾ
ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ੍ਵਹਰਣੇ ਵਾਞ੍ਛਾ ਤਦ੍ਧਤ੍ਯਾ ਚਾਤਿਗਰ੍ਹਿਤਾ
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਦੌਲਤ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ।
ਵਚਨਂ ਤਰ੍ਹਿ ਤਾਂ ਜਹ੍ਯਾਂ ਵਿਮੂਢਾਤ੍ਮਾ ਗਤਤ੍ਰਪਃ
ਕੀ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਛੱਡ ਦਿਆਂ, ਜਦ ਕਿ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਲਾਜ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ?
ਸ੍ਵਪੁਰਂ ਪ੍ਰਤਿਚਕ੍ਰਾਮ ਸਬਲਃ ਸਾਨੁਗਸ੍ਤਤਃ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਆਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਸਹਸਾ ਰਾਜਨ੍ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਮ ਰੇਣੁਕਾ
ਮਹਾਰਾਜ, ਰੇਣੁਕਾ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਈ।
ਨਿਸ਼੍ਚੇष੍ਟਂ ਪਰਿਤਂ ਭੂਮੌ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਪਤਿਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
ਅਨ੍ਵਾਹਤੇਵਾਸ਼ਨਿਨਾ ਮੂਰ੍ਛਿਤਾਨ੍ਯਪਤਦ੍ਭੁਵਿ
ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਝਟਕਾ ਲੱਗਣ ਤੇ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
ਪਤਿਤ੍ਵੋਤ੍ਥਾਯ ਸਾ ਭੂਯਃ ਸੁਸ੍ਵਰਂ ਪ੍ਰਰੁਰੋਦ ਹ
ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਮੁੜ ਉਠੀ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਅਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਮਮੁਖੀ ਦੀਨਾ ਪਤਿਤਾ ਸ਼ੋਕਸਾਗਰੇ
ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬੇਚਾਰੀ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।
ਹਾ ਧਿਗਤ੍ਯਨ੍ਤਸ਼ਾਨ੍ਤ ਤ੍ਵਂ ਨੈਵ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ ਚੇਦृਸ਼ਮ੍
ਹਾਏ! ਸ਼ਰਮ! ਹੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।
ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤ੍ਵਾਨਾਥਾਮਗਾਧੇ ਮਾਂ ਕ੍ਵ ਚ ਯਾਤੋ ऽਸਿ ਮਾਨਦ
ਮੈਨੂੰ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਇਸ ਗਹਿਰੀ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹੇ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ?
ਯਾਸਿ ਯਤ੍ਰ ਤ੍ਵਮੇਕਾਕੀ ਤਤ੍ਰ ਮਾਂ ਨੇਤੁਮਰ੍ਹਸਿ
ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਨ ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਮਹਾਭਾਗ ਕਠਿਨਾਃ ਖਲੁ ਯੋषਿਤਃ
ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਾਕਈ ਕਠੋਰ ਹਨ, ਉਹ ਟੁੱਟਦੇ ਨਹੀਂ।
ਚੁਕ੍ਰੋਸ਼ ਰਾਮਰਾਮੇਤਿ ਭृਸ਼ਂ ਦੁਃਖਪਰਿਪ੍ਲੁਤਾ
ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ 'ਰਾਮਾ! ਰਾਮਾ!' ਚੀਕ ਪਈ।
ਅਕृਤਵ੍ਰਣਸਂਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮਾਯ ਨ੍ਯਵਰ੍ਤ੍ਤਤ
ਜੋ ਕਦੇ ਜਖਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨਹृਦਯਸ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਪਾਸ਼੍ਰਮਂ ਵਿਭੁਃ
ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਵੱਡਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਜਲਦੀ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਨਵਿਭੂਤੇਵ ਸ਼ੋਕੇਨ ਪ੍ਰਾਰੁਦਦ੍ਰੇਣੁਕਾ ਪੁਨਃ
ਗਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਗੁਆ ਕੇ, ਰੇਣੁਕਾ ਮੁੜ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਉਭਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਹਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮੁਦਰਂ ਸਮਤਾਡਯਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਇਕਸਾਰ ਮਾਰਿਆ।
ਕੁਰਰੀਮਿਵ ਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤ੍ਤਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੁਃਖਮੁਪੇਯਿਵਾਨ੍
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ, ਕੁਰਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪ ਵੀ ਗ਼ਮ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ।
ਨੇਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਤਸ੍ਥੌ ਭੂਮਾਵਰ੍ਧੋਮੁਖਃ
ਉਸ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਥੱਲੇ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕਿਮਿਦਂ ਭृਗੁਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਨੈਤਤ੍ਵਯ੍ਯੁਪਪਾਦ੍ਯਤੇ
ਭ੍ਰਿਗੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।
ਧृਤਿਮਨ੍ਤੋ ਮਹਾਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਦੁਃਖਂ ਕੁਰ੍ਵਤਿ ਨ ਵ੍ਯਯੇ
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਵੱਡੇ ਤੇ ਧੀਰ ਲੋਕ ਦੁਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੇ।
ਤ੍ਯਜ ਸ਼ੋਕਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਨ ਤਤ੍ਪਾਤ੍ਰਂ ਭਵਦृਸ਼ਾਃ
ਮਹਾਬਾਹੂ, ਦੁਖ ਛੱਡ ਦੇ; ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਢੰਗ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ੋਕਸ੍ਤਸ੍ਯਾਵਕਾਸ਼ਂ ਤ੍ਵਂ ਕਥਂ ਤ੍ਦृਦਿ ਨਿਯਚ੍ਛਸਿ
ਇੰਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਲ ਦੇ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਦੁਖ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਥਾਂ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?
ਰੁਦਤੀਂ ਬਤ ਵੈਧਵ੍ਯਸ਼ਂ ਕਾਪਹਤਚੇਤਨਾਮ੍
ਹਾਏ, ਉਹ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ-ਦੁਰਭਾਗ ਨਾਲ ਥੱਕ ਗਿਆ।