ਯਥਾ ਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤੈਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤ ਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਲਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ 'ਸ਼ਾਖਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਸ਼ਾਲਾਃ ਸ਼ਾਲਾਤ੍ਵਂ ਤਾਸੁ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਸ਼ਾਲਾ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵੀ 'ਸ਼ਾਲਾ' ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਗृਹਾਣਿ ਸ਼ਾਲਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ, ਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨष੍ਟੇषੁ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਵੈ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਮਧੂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਲਪ-ਵ੍ਰੱਖ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਉਸ ਸਮੇਂ
ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੌ ਤਾਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤਦਾ
ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ (ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ) ਦੀ ਸਿਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤਾਸਾਂ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਦਕਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਮਿष੍ਟਗਤਾਨਿ ਚ
ਇਥੇ, ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ ਸੀ,
ਯੇ ਪਰਸ੍ਤਾਦਪਾਂ ਸ੍ਤੋਕਾਃ ਸਂਪਾਤਾਃ ਪੁਥਿਵੀਤਲੇ
ਤੇ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਹੋਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ,
ਪੁष੍ਪਮੂਲਫਲਿਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਓषਧ੍ਯਸ੍ਤਾ ਹਿ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹ, ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
ऋਤੁਪੁष੍ਪਫਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਮੌਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਤਦੌषਧੇਨ ਵਰ੍ਤਂਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾ ਮੁਖੇ ਤਦਾ
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ।
ਅਵਸ਼੍ਯਭਾਵਿਨਾਰ੍ਥੇਨ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਵਸ਼ੇਨ ਚ
ਅਣਮਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ,
ਵृਕ੍ਸ਼ਗੁਲ੍ਮੌषਧੀਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਤੁ ਯਥਾਬਲਮ੍
ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਨਸਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯੇ ਜਨਾਦਿਹ
ਜੋ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ,
ਤਤ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਸ੍ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਮੁੜ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।
ਭਾਵਿਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਜਾਤੀषੁ ਖ੍ਯਾਤ੍ਯਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭਪਾਪਯੋਃ
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵੀਤਲੋਭਾ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨਿਵਸਂਤਿ ਸ੍ਮृਤੇषੁ ਵੈ
ਜੋ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਰ੍ਵਂਤਿ ਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵਾਬਲਾਸ਼੍ਚ ਯੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤਬ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨੇषੁ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨੇषੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਟਕਰਾਅ ਕਰਨ ਲੱਗੇ,
ਪ੍ਰਨष੍ਟਾ ਗृਹ੍ਯਮਾਣਾ ਵੈ ਮੁष੍ਟਿਭ੍ਯਾਂ ਸਿਕਤਾ ਯਥਾ
ਉਹ ਜਦੋਂ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ, ਮਿੱਟੀ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਲਿੱਪ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ।
ਫਲੈਰ੍ਗृਹ੍ਣਂਤਿ ਪੁष੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਪੁਨਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਵਿष੍ਟਾਸ੍ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਾ ਜਗ੍ਮੁਸ੍ਤਾ ਵੈ ਸ੍ਵਯਮ੍ਭੁਵਮ੍
ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਵਯੰਭੂ ਦੇ ਕੋਲ ਗਏ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਵਯਂਭੂਰ੍ਭਗਵਾਨ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਾਸਾਂ ਮਨੀषਿਤਮ੍
ਪਵਿੱਤਰ ਸਵਯੰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਣ ਲਈ।
ਗ੍ਰਸ੍ਤਾਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾ ਤ੍ਵੋषਧ੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਰੂਹਤ੍ਪੁਨਃ
ਜਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੇ ਉਹ ਜੜੀਆਂ ਖਾ ਲੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।
ਦੁਗ੍ਧੇਯਂ ਗੌਸ੍ਤਦਾ ਤੇਨ ਬੀਜਾਨਿ ਵਸੁਧਾਤਲੇ
ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ।
ਓषਧ੍ਯਃ ਫਲਪਾਕਾਤਾਃ ਕ੍ਸ਼ਣਸਪ੍ਤਵਸ਼ਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ
ਜਦੋਂ ਜੜੀਆਂ ਦੇ ਫਲ ਪੱਕ ਗਏ, ਉਹ ਸੱਤ ਪਲਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਹਕ ਵਿੱਚ ਰਹੀਆਂ।
ਪ੍ਰਿਯਂਗਵ ਉਦਾਰਾਸ੍ਤੇ ਕੋਰਦੁष੍ਟਾਃ ਸਵਾਮਕਾਃ
ਪ੍ਰਿਯੰਗਵਾ, ਉਦਾਰਾ, ਕੋਰਦੁਸ਼ਾ ਤੇ ਸਵਾਮਕਾ—
ਹਰਿਕਾਸ਼੍ਚਰਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਗਮਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਹਰੀਕਾ, ਚਰਕਾ, ਤੇ ਗਮਾ—ਇਹ ਸੱਤ ਦਸ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼੍ਯਾਮਾਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਨੀਵਾਰਾ ਜਰ੍ਤਿਲਾਃ ਸਗਵੇਧੁਕਾਃ
ਸ਼ਿਆਮਕਾ, ਨੀਵਾਰਾ, ਜਰਤਿਲਾ ਤੇ ਗਵੇਧੁਕਾ ਵੀ—
ਗ੍ਰਾਮਾਰਣ੍ਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਹ੍ਯੇਤਾ ਓषਧ੍ਯਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਜੜੀਆਂ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਫਾਲਕृष੍ਟਾਸ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਰਣ੍ਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਦਸ਼
ਇਹ ਪਿੰਡ ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਚੌਦਾਂ ਜੜੀਆਂ ਹਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ।