ਅਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਂਤਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਕਾष੍ਠਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਵਿਚਲਾ ਹਿੱਸਾ ਛੋਟਾ ਤੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਗਰਾਦਰ੍ਦ੍ਧਵਿषਕਂਭਃ ਖੇਟਂ ਪਾਨਂ ਤਦੂਰ੍ਦ੍ਧਤਃ
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਅੱਧਾ ਖੇਟਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਪਾਨਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਃ ਪਰਮਾ ਸੀਮਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਸੀਮਾ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਨੁਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਦੋ ਕਰੋਸ਼ ਹੈ; ਖੇਤ ਦੀ ਹੱਦ ਚਾਰ ਧਨੁ ਹੈ।
ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਧਨੁਰ੍ਗ੍ਰਾਮਮਾਰ੍ਗਃ ਸੀਮਾਮਾਰ੍ਗੋ ਦਸ਼ੈਵ ਤੁ
ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀਹ ਧਨੁ ਹੈ; ਹੱਦ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਸ ਧਨੁ ਹੈ।
ਨृਵਾਜਿਰਥਨਾਗਾਨਾਮਸਂਬਾਧਸ੍ਤੁ ਸਂਚਰਃ
ਇਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਕਾ ਰਥ੍ਯੋਪਰਥ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਵਿਕਾ ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਰਤ੍ਯਕਾਃ
ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਦੋ ਸਹਾਇਕ ਗਲੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।
ਧृਤਿਮਾਰ੍ਗਸ੍ਤੂਰ੍ਦ੍ਧषष੍ਠਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਪਦਿਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਛਿਆਸਠ ਹੈ; ਪੈਦਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਐਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਤੇषੁ ਤੇषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪੁਨਰ੍ਗੇਹਗृਹਾਣਿ ਵੈ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਘਰ ਤੇ ਵਸੇਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸਮਾਰਬ੍ਧਾਸ਼੍ਚਿਂਤਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦੇ ਤੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ ਗਤਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਏਵਂ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾਃ ਪਰਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤੇ ਜੋ ਪਾਰ ਹੋਏ ਉਹ ਵੀ।
ਯਥਾ ਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤੈਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤ ਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਲਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ 'ਸ਼ਾਖਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਸ਼ਾਲਾਃ ਸ਼ਾਲਾਤ੍ਵਂ ਤਾਸੁ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਸ਼ਾਲਾ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵੀ 'ਸ਼ਾਲਾ' ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਗृਹਾਣਿ ਸ਼ਾਲਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ, ਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨष੍ਟੇषੁ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਵੈ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਮਧੂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਲਪ-ਵ੍ਰੱਖ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਉਸ ਸਮੇਂ
ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੌ ਤਾਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤਦਾ
ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ (ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ) ਦੀ ਸਿਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤਾਸਾਂ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਦਕਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਮਿष੍ਟਗਤਾਨਿ ਚ
ਇਥੇ, ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ ਸੀ,
ਯੇ ਪਰਸ੍ਤਾਦਪਾਂ ਸ੍ਤੋਕਾਃ ਸਂਪਾਤਾਃ ਪੁਥਿਵੀਤਲੇ
ਤੇ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਹੋਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ,
ਪੁष੍ਪਮੂਲਫਲਿਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਓषਧ੍ਯਸ੍ਤਾ ਹਿ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹ, ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
ऋਤੁਪੁष੍ਪਫਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਮੌਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਤਦੌषਧੇਨ ਵਰ੍ਤਂਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾ ਮੁਖੇ ਤਦਾ
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ।
ਅਵਸ਼੍ਯਭਾਵਿਨਾਰ੍ਥੇਨ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗਵਸ਼ੇਨ ਚ
ਅਣਮਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ,
ਵृਕ੍ਸ਼ਗੁਲ੍ਮੌषਧੀਸ਼੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਤੁ ਯਥਾਬਲਮ੍
ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਨਸਾਸ੍ਤੇ ਵੈ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਯੇ ਜਨਾਦਿਹ
ਜੋ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ,
ਤਤ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਾਸ੍ਤੇ ਤ੍ਰੇਤਾਯਾਂ ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਮੁੜ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।
ਭਾਵਿਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਜਾਤੀषੁ ਖ੍ਯਾਤ੍ਯਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭਪਾਪਯੋਃ
ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵੀਤਲੋਭਾ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾਨੋ ਨਿਵਸਂਤਿ ਸ੍ਮृਤੇषੁ ਵੈ
ਜੋ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਕੁਰ੍ਵਂਤਿ ਤੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵਾਬਲਾਸ਼੍ਚ ਯੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤਬ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨੇषੁ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨੇषੁ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਟਕਰਾਅ ਕਰਨ ਲੱਗੇ,
ਪ੍ਰਨष੍ਟਾ ਗृਹ੍ਯਮਾਣਾ ਵੈ ਮੁष੍ਟਿਭ੍ਯਾਂ ਸਿਕਤਾ ਯਥਾ
ਉਹ ਜਦੋਂ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ, ਮਿੱਟੀ ਹਥੇਲੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਲਿੱਪ ਹੋਣ ਵਾਂਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਏ।
ਫਲੈਰ੍ਗृਹ੍ਣਂਤਿ ਪੁष੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਪੁਨਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਲਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।