ਕਿष੍ਕੁਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਦ੍ਵਿਰਤ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਂਗੁਲਃ
'ਕਿਸਕੁ' ਦੋ ਰਤਨੀ, ਚੁਆਲੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰ ਗਵ੍ਯੂਤਿਸ੍ਤੌਃ ਕृਤਾ ਤਦਾ
ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ 'ਗਵਯੂਤੀ' ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਏ।
ਏਤੇਨ ਯੋਜਨੇਨੇਹ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਸ੍ਤਤਃ ਕृਤਾਃ
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵਸੇਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।
ਚਤੁਰ੍ਥ ਕृਤਿਮਂ ਦੁਗ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਰ੍ਣਯਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੌਥੇ ਬਣਾਵਟੀ ਕਿਲੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਰੁਚਕਃ ਪ੍ਰਤਿਕਦ੍ਵਾਰਂ ਕੁਮਾਰੀਪੁਰਮੇਵ ਚ
ਰੁਚਕ ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਮਾਰੀਪੁਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
ਹਸ੍ਤਸ੍ਰੋਤੋ ਦਸ਼ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਨਵਹਸ੍ਤੋष੍ਟ ਏਵ ਚ
ਹਸਤਸ੍ਰੋਤ ਦਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਨਵਹਸਤ ਅੱਠ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਨਾਂ ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਪਰ੍ਵਤੋਦਕਧਨ੍ਵਿਨਾਮ੍
ਕਿਲਿਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ — ਪਹਾੜੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਨੁ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ।
ਯੋਜਨਾਦਰ੍ਦ੍ਧਵਿष੍ਕਮ੍ਭਮष੍ਟਭਾਗਾਧਿਕਾਯਤਮ੍
ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅੱਧਾ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਛਿਨ੍ਨਕਰ੍ਣਵਿਕਰ੍ਣਂ ਚ ਵ੍ਯਜਨਾਕृਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਪੱਖੇ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਕੱਟੇ ਜਾਂ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਚਤੁਰਸ੍ਰਯੁਤਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਤੈਃ ਪੁਰਂ ਕृਤਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਚੌਕੋਣੀ, ਉੱਚੀ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਅਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਂਤਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਕਾष੍ਠਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਵਿਚਲਾ ਹਿੱਸਾ ਛੋਟਾ ਤੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਗਰਾਦਰ੍ਦ੍ਧਵਿषਕਂਭਃ ਖੇਟਂ ਪਾਨਂ ਤਦੂਰ੍ਦ੍ਧਤਃ
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਅੱਧਾ ਖੇਟਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਪਾਨਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਃ ਪਰਮਾ ਸੀਮਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਸੀਮਾ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਨੁਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਦੋ ਕਰੋਸ਼ ਹੈ; ਖੇਤ ਦੀ ਹੱਦ ਚਾਰ ਧਨੁ ਹੈ।
ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਧਨੁਰ੍ਗ੍ਰਾਮਮਾਰ੍ਗਃ ਸੀਮਾਮਾਰ੍ਗੋ ਦਸ਼ੈਵ ਤੁ
ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀਹ ਧਨੁ ਹੈ; ਹੱਦ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਸ ਧਨੁ ਹੈ।
ਨृਵਾਜਿਰਥਨਾਗਾਨਾਮਸਂਬਾਧਸ੍ਤੁ ਸਂਚਰਃ
ਇਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਕਾ ਰਥ੍ਯੋਪਰਥ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਵਿਕਾ ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਰਤ੍ਯਕਾਃ
ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਦੋ ਸਹਾਇਕ ਗਲੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।
ਧृਤਿਮਾਰ੍ਗਸ੍ਤੂਰ੍ਦ੍ਧषष੍ਠਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਪਦਿਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਛਿਆਸਠ ਹੈ; ਪੈਦਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਐਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਤੇषੁ ਤੇषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪੁਨਰ੍ਗੇਹਗृਹਾਣਿ ਵੈ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਘਰ ਤੇ ਵਸੇਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸਮਾਰਬ੍ਧਾਸ਼੍ਚਿਂਤਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦੇ ਤੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ ਗਤਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਏਵਂ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾਃ ਪਰਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤੇ ਜੋ ਪਾਰ ਹੋਏ ਉਹ ਵੀ।
ਯਥਾ ਕृਤਾਸ੍ਤੁ ਤੈਃ ਸ਼ਾਖਾਸ੍ਤ ਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਲਾਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ 'ਸ਼ਾਖਾ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਮृਤਾਃ ਸ਼ਾਲਾਃ ਸ਼ਾਲਾਤ੍ਵਂ ਤਾਸੁ ਤਤ੍ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਸ਼ਾਲਾ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਵੀ 'ਸ਼ਾਲਾ' ਵਾਂਗ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਗृਹਾਣਿ ਸ਼ਾਲਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਸਾਦਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ, ਸ਼ਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਲਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨष੍ਟੇषੁ ਮਧੁਨਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਕਲ੍ਪਵृਕ੍ਸ਼ੇषੁ ਵੈ ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਮਧੂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਲਪ-ਵ੍ਰੱਖ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਉਸ ਸਮੇਂ
ਤਤਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਬਭੌ ਤਾਸਾਂ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਤਦਾ
ਤਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ (ਸ਼ਾਲਾਵਾਂ) ਦੀ ਸਿਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
ਤਾਸਾਂ ਵृष੍ਟ੍ਯੁਦਕਾਨੀਹ ਯਾਨਿ ਮਿष੍ਟਗਤਾਨਿ ਚ
ਇਥੇ, ਵਰਖਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ ਸੀ,
ਯੇ ਪਰਸ੍ਤਾਦਪਾਂ ਸ੍ਤੋਕਾਃ ਸਂਪਾਤਾਃ ਪੁਥਿਵੀਤਲੇ
ਤੇ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਹੋਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ,
ਪੁष੍ਪਮੂਲਫਲਿਨ੍ਯਸ੍ਤੁ ਓषਧ੍ਯਸ੍ਤਾ ਹਿ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲ, ਜੜ੍ਹ, ਫਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌਦੀਆਂ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ।
ऋਤੁਪੁष੍ਪਫਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਜਜ੍ਞਿਰੇ
ਮੌਸਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਤਦੌषਧੇਨ ਵਰ੍ਤਂਤੇ ਪ੍ਰਜਾਸ੍ਤ੍ਰੇਤਾ ਮੁਖੇ ਤਦਾ
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ।