ਦ੍ਵਂਦ੍ਵੈਸ੍ਤੈਃ ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਾਸ੍ਤੁ ਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਰਾਵृਣਾਨਿ ਵਾ
ਉਹ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਰੋਏ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ।
ਪੂਰ੍ਵ ਨਿਕਾਮਚਾਰਾਸ੍ਤੇ ਹ੍ਯਨਿਕੇਤਾ ਯਥਾਭਵਨ੍
ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦੇ ਸੀ, ਉਹ ਮੁੜ ਬੇਘਰ ਹੋ ਗਏ।
ਮਧੁਧੁਨ੍ਵਤ੍ਸੁ ਨਿष੍ਠੇषੁ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਨਦੀषੁ ਚ
ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ।
ਯਥਾਜੋषਂ ਯਥਾਕਾਮਂ ਸਮੇषੁ ਵਿषਮੇषੁ ਚ
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਕਰੇ, ਸਮਾਨ ਜਾਂ ਢਲਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ।
ਤਤਸ੍ਤਾਨ੍ਨਿਰ੍ਮਯਾਮਾਸੁਃ ਖੇਟਾਨਿ ਚ ਪੁਰਾਣਿ ਚ
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਏ।
ਤੇषਾਮਾਯਾਮਵਿष੍ਕਂਭਾਃ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਂਤਰਾਣਿ ਚ
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਚੌੜਾਈ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ।
ਮਾਨਾਰ੍ਥਾਨਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਤਦਾ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਚਕ੍ਰਿਰੇ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਪ ਤੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ।
ਦਸ਼ ਤ੍ਵਂਗੁਲਪਰ੍ਵਾਣਿ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਃ
ਦਸ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜ 'ਪ੍ਰਦੇਸ਼' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਾਲਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਮਧ੍ਯਮਯਾ ਗੋਕਰ੍ਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨਾਮਯਾ
'ਤਾਲਾ' ਮੱਧ ਮਾਪ ਹੈ ਤੇ 'ਗੋਕਰਨ' ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ।
ਰਤ੍ਨਿਰਂਗੁਲਪਰ੍ਵਾਣਿ ਸਂਖ੍ਯਯਾ ਤ੍ਵੇਕਵਿਸ਼ਤਿਃ
'ਰਤਨੀ' ਇਕਵੀਹ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿष੍ਕੁਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਦ੍ਵਿਰਤ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਂਗੁਲਃ
'ਕਿਸਕੁ' ਦੋ ਰਤਨੀ, ਚੁਆਲੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਨੁਃਸਹਸ੍ਤ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਤਤ੍ਰ ਗਵ੍ਯੂਤਿਸ੍ਤੌਃ ਕृਤਾ ਤਦਾ
ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਧਨੁਸ਼ 'ਗਵਯੂਤੀ' ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੋਏ।
ਏਤੇਨ ਯੋਜਨੇਨੇਹ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਸ੍ਤਤਃ ਕृਤਾਃ
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਵਸੇਰੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।
ਚਤੁਰ੍ਥ ਕृਤਿਮਂ ਦੁਗ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਰ੍ਣਯਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਚੌਥੇ ਬਣਾਵਟੀ ਕਿਲੇ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਰੁਚਕਃ ਪ੍ਰਤਿਕਦ੍ਵਾਰਂ ਕੁਮਾਰੀਪੁਰਮੇਵ ਚ
ਰੁਚਕ ਹਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਮਾਰੀਪੁਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।
ਹਸ੍ਤਸ੍ਰੋਤੋ ਦਸ਼ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਨਵਹਸ੍ਤੋष੍ਟ ਏਵ ਚ
ਹਸਤਸ੍ਰੋਤ ਦਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਤੇ ਨਵਹਸਤ ਅੱਠ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਨਾਂ ਚ ਦੁਰ੍ਗਾਣਾਂ ਪਰ੍ਵਤੋਦਕਧਨ੍ਵਿਨਾਮ੍
ਕਿਲਿਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰਾਂ — ਪਹਾੜੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਨੁ-ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ।
ਯੋਜਨਾਦਰ੍ਦ੍ਧਵਿष੍ਕਮ੍ਭਮष੍ਟਭਾਗਾਧਿਕਾਯਤਮ੍
ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਅੱਧਾ ਯੋਜਨ ਹੈ, ਤੇ ਲੰਬਾਈ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਛਿਨ੍ਨਕਰ੍ਣਵਿਕਰ੍ਣਂ ਚ ਵ੍ਯਜਨਾਕृਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਇਹ ਪੱਖੇ ਦੀ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਕੱਟੇ ਜਾਂ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਚਤੁਰਸ੍ਰਯੁਤਂ ਦਿਵ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਤੈਃ ਪੁਰਂ ਕृਤਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਚੌਕੋਣੀ, ਉੱਚੀ ਤੇ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਅਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਂਤਿ ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਕਾष੍ਠਵਿਵਰ੍ਜ੍ਜਿਤਮ੍
ਇੱਥੇ ਵਿਚਲਾ ਹਿੱਸਾ ਛੋਟਾ ਤੇ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਗਰਾਦਰ੍ਦ੍ਧਵਿषਕਂਭਃ ਖੇਟਂ ਪਾਨਂ ਤਦੂਰ੍ਦ੍ਧਤਃ
ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਦਾ ਅੱਧਾ ਖੇਟਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਪਾਨਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਃ ਪਰਮਾ ਸੀਮਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਸੀਮਾ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਧਨੁਃ
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਦੋ ਕਰੋਸ਼ ਹੈ; ਖੇਤ ਦੀ ਹੱਦ ਚਾਰ ਧਨੁ ਹੈ।
ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਧਨੁਰ੍ਗ੍ਰਾਮਮਾਰ੍ਗਃ ਸੀਮਾਮਾਰ੍ਗੋ ਦਸ਼ੈਵ ਤੁ
ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਸਤਾ ਵੀਹ ਧਨੁ ਹੈ; ਹੱਦ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਸ ਧਨੁ ਹੈ।
ਨृਵਾਜਿਰਥਨਾਗਾਨਾਮਸਂਬਾਧਸ੍ਤੁ ਸਂਚਰਃ
ਇਸ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਕਾ ਰਥ੍ਯੋਪਰਥ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਦ੍ਵਿਕਾ ਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਰਤ੍ਯਕਾਃ
ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ; ਦੋ ਸਹਾਇਕ ਗਲੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।
ਧृਤਿਮਾਰ੍ਗਸ੍ਤੂਰ੍ਦ੍ਧषष੍ਠਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਪਦਿਕਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਧੀਰਜ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਛਿਆਸਠ ਹੈ; ਪੈਦਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਐਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕृਤੇषੁ ਤੇषੁ ਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਪੁਨਰ੍ਗੇਹਗृਹਾਣਿ ਵੈ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਥਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਘਰ ਤੇ ਵਸੇਰੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਸਮਾਰਬ੍ਧਾਸ਼੍ਚਿਂਤਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੋਚਦੇ ਤੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ ਗਤਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਏਵਂ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤਾਃ ਪਰਾ
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਲੋਕ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤੇ ਜੋ ਪਾਰ ਹੋਏ ਉਹ ਵੀ।