ਸ਼ਰ ਇਤ੍ਯੇष ਸ਼ੀਰ੍ਣੇ ਤੁ ਨਾਨਾਰ੍ਥੋ ਧਾਤੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
'ਸ਼ਰ' ਧਾਤ ਦਾ ਅਰਥ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਵੇਖੀਦਾ ਹੈ,
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ऽਹਨਿ
ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਤਤਸ੍ਤੁ ਸਲਿਲੇ ਤਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨष੍ਟਾਗ੍ਨੌ ਪृਥਵੀਤਲੇ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੱਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਏਤੇਨਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਹੀਦਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਦੇ ਹਥੀਂ ਚਲਦਾ ਹੈ,
ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ,
ਇਮਂ ਚੋਦਾਹਰਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰਰ੍ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਨਾਰਾਯਣਂ ਪ੍ਰਤਿ
ਇਥੇ, ਨਾਰਾਇਣ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਆਪੂਰ੍ਯਮਾਣਾਸ੍ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਤੇਨ ਨਾਰਾਯਣਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉੱਥੇ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰਾ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਸਹਸ੍ਰਬਾਹੁਃ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ੍ਤ੍ਰਯੀਮਯੋ ऽਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ, ਇਹ ਪੁਰਖ ਤਿੰਨ ਵੇਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ,
ਹਿਰਣ੍ਯ ਗਰ੍ਭਃ ਪੁਰੁषੋ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸਂਪਦ੍ਯਤੇ ਵੈ ਮਨਸਃ ਪਰਸ੍ਤਾਤ੍
ਹਿਰਣਯਗਰਭ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪੁਰਖ, ਮਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,
ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਤਮਸੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਃ ਕਾਲੋ ਭੂਤ੍ਵਾਗ੍ਰਸਤ੍ਪੁਨਃ
ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਹਨੇਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਭਜ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯੇ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਏਕਾਰ੍ਣਵੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮੇ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਇਕੋ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਚਲਣ ਤੇ ਅਡੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ,
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਂ ਨਾਰਾਯਣਾਖ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਚਕਾਸ਼ੇ ਭਵੇ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਂ ਮਹਰ੍ਲੋਕੇ ਕਾਲਂ ਸੁਪ੍ਤਂ ਮਹਰ੍षਯਃ
ਮਹਰਲੋਕ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ,
ਤਦਾ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨੈਸ੍ਤੈਰ੍ਮਹਤ੍ਪਰਿਗਤਂ ਪਰਾਮ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਲੋਕ ਮੋੜੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਹੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਤੱਤ ਚਲਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਯਸ੍ਮਾਦृषਤਿਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮਹਤ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਰ੍षਯਃ
ਮਹੱਤ ਵਿਚੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਥਿਰਤਾ ਦੇ ਗੁਣ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਯੇ ਤ੍ਵਾਸਨ੍ਕਲ੍ਪੇ ऽਤੀਤੇ ਮਹਰ੍षਯਃ
ਪਿਛਲੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੱਤ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੱਤਵ ਆਦਿਕ ਹੀ ਸਨ।
ਦृष੍ਟਵਨ੍ਤਸ੍ਤਦਾਨੀਤਾਃ ਕਾਲਂ ਸੁਪ੍ਤਂ ਮਹਰ੍षਯਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਉਹ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉਪਜੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਕਲ੍ਪਯਾ ਮਾਸ ਵੈ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਲ੍ਪੋ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੋਚ ਕੇ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਕਲਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕੋ ਮਹਾਦੇਵਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍
ਹੇ ਵੱਡੇ ਦੇਵਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸੀ ਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਪ੍ਰਤਂ ਹਿ ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪ੍ਰਾਗਵਸ੍ਥਾ ਬਭੂਵ ਹ
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜੋ ਦੋ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਸੀ।
ਸਾਂਪ੍ਰਤਂ ਸਂਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਲ੍ਪਮੇਤਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਕਲਪ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਂਤੇ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੂਤ੍ਸਰ੍ਗਕਾਰਣਾਤ੍
ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਚਨਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਧਕਾਰਾਰ੍ਣਵੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨष੍ਟੇ ਸ੍ਥਾਵਰਜਂਗਮੇ
ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਪ੍ਰਵਿਭਾਗੇਨ ਭੂਤੇषੁ ਸਤ੍ਯਮਾਤ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤੇषੁ ਵਾ
ਜਦ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਤਦਾ ਕਾਮੇਨ ਤਰਸਾਮਨ੍ਯਾਮਾਨਃਸ੍ਵਯਂ ਧਿਯਾ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ,
ਤਤਸ੍ਤੁ ਸਲਿਲੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤੋ ਮਹੀਮ੍
ਫਿਰ, ਉਹ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਕੇ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,
ਚਕਾਰ ਤਂ ਤੁ ਦੇਵੋ ऽਥ ਪੂਰ੍ਵਕਲ੍ਪਾਦਿषੁ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਫਿਰ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਦ੍ਭਿਃ ਸਂਛਾਦਿਤਾਮਿਚ੍ਛਨ੍ ਪृਥਿਵੀਂ ਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਜਦ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—
ਸਾਮੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਰੇषੁ ਨਾਦੇਯਾਸ਼੍ਚ ਨਦੀषੁ ਚ
ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵ, ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ—