ਮਿਸ਼੍ਰਾ ਇਤਿ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦृषਿਤਾਂ ਗਾਤਾਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਮਿਸ਼ਰਾ' ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ।
ਭੂਤਭਵ੍ਯਭਵਜ੍ਜ੍ਞਾਨ ਜਨ੍ਮਦੁਃਖਚਿਕਿਤ੍ਸਨਮ੍
ਪਿਛਲੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ।
ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਣੇਤਾਰੋ ਮਹਿਮ੍ਨਾ ਸਰ੍ਵਗਾਸ਼੍ਚ ਵੈ
ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਸਃ ਸਾਰਸ੍ਵਤਸ੍ਤਥਾ
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸ਼ੁਕਰ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਸਾਰਸਵਤ ਵੀ।
ਯਸ੍ਮਾਦਵਾਰਜਾਃ ਸਂਤਃ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਮੇਧਯਾਧਿਕਾਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਵਧੀਕ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਪਹਿਲਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੋ ਨ ਚਂ ਵਯਃ ਪ੍ਰਮਾਣਮृषਿਭਾਵਨੇ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣ ਲਈ ਉਮਰ ਮਾਪਦੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਵਰ੍षੀਯਾਨ੍ਬਲੋ ऽਪਿ ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨृषਿਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਨਿਯੁਕ੍ਤਾਵਸਾਨਾਂ ਤੁ ਤਾਮृਚਂ ਪਰਿਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ 'ਰਿਚ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਤਿਯੁਕ੍ਤਾਵਸਾਨਂ ਚ ਤਦ੍ਯਜੁਰ੍ਵੈ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਯਜੁਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਮਃ ਪ੍ਰਤਿਹੋਤ੍ਰਸ਼੍ਚ षष੍ਠਮਾਹੁਰੁਪਦ੍ਰਵਮ੍
ਪੰਜਵਾਂ 'ਪ੍ਰਤਿਹੋਤਰ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਛੇਵਾਂ 'ਉਪਦ੍ਰਵ' ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਵਿਨ੍ਧ੍ਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਹ੍ਰੀਙ੍ਕਾਰਃ ਪ੍ਰਣਵਾਦृਤੇ
ਇਹ 'ਪੰਜਵਿੰਧਿਆ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਹਰੀਂ' ਉਚਾਰਣ, ਪਰ 'ਪ੍ਰਣਵ' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
ਆਸ਼ਾਸ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਤਾ ਵਿਲਾਪਃ ਪਰਿਦੇਵਨਾ
ਇੱਛਾਵਾਂ, ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਵਿਹਿਤਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।
ਮੂਰ੍ਤਿਰ੍ਨਿਨ੍ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾ ਚਾਕ੍ਰੋਸ਼ਸ੍ਤੋषਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਰੂਪ, ਨਿੰਦਾ, ਵਡਿਆਈ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦਾਂਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਸ਼ਤਿਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍
ਮੈਂ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਚੌਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਕੜਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿਆਂਗਾ।
ਅਭਿਸ਼ਾਪੋ ਵਿਸ਼ਾਪਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ ਪ੍ਰਤਿਵਚਸ੍ਤਥਾ
ਸ਼ਾਪ, ਉਲਟ ਸ਼ਾਪ, ਸਵਾਲ ਤੇ ਜਵਾਬ ਵੀ।
ਵਿਯੋਗਾ ਹ੍ਯਭਿਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਕਥਾ ਸਂਸ੍ਥਾ ਵਰਸ਼੍ਚ ਵੈ
ਵਿਛੋੜਾ, ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣਾ, ਕਹਾਣੀ, ਅੰਤ ਤੇ ਚੋਣ ਵੀ।
ਵਿਲਾਪਸ਼੍ਚੇਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੁਦ੍ਧृਤਾਃ
ਵਿਲਾਪ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਚੌਵੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਹੇਤੁ ਰ੍ਨਿਰ੍ਵਚਨਂ ਨਿਨ੍ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਿਃ ਸਂਸ਼ਯੋ ਨਿਧਿਃ
ਕਾਰਨ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ, ਨਿੰਦਾ, ਵਡਿਆਈ, ਸ਼ੱਕ, ਤੇ ਖਜਾਨਾ—
ਉਪਮਾ ਚ ਦਸ਼ੈਤੇ ਵੈ ਵਿਧਯੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯ ਤੁ
ਉਪਮਾ ਵੀ, ਇਹ ਦਸ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ।
ਹੇਤੁਰ੍ਹਨ੍ਤੇਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਧਾਤੋਰ੍ਯਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯੁਦਿਤਂ ਪਰੈਃ
ਕਾਰਨ 'ਹੰ' ਧਾਤ ਤੋਂ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਵਚਨਂ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯਾਵਧਾਰਣਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵਾਕ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਵਾਚ੍ਛਂਸਤੇਰ੍ਧਾਤੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਗੁਣਵਤ੍ਤਯਾ
'ਪ੍ਰ' ਪੂਰਵਕ 'ਸ਼ੰਸ' ਧਾਤ ਤੋਂ, ਵਡਿਆਈ ਗੁਣ ਦੀ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਇਦਮੇਵਂ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਯਂ ਵਿਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਕੰਮ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯੋ ਹ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਪਰੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਃ ਸ ਪੁਰਾਕਲ੍ਪ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੂਰਲੇ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ 'ਪੁਰਾਕਲਪ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਕਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਨਿਗਮੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਿਸ੍ਤਰੈਃ
ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕਲਪਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਨਿਗਮਾਂ ਰਾਹੀਂ—
ਯਥਾ ਹੀਦਂ ਤਥਾ ਤਦ੍ਵੈ ਇਦਂ ਚੈਵ ਤਥੈਵ ਤਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ।
ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਯਾਦੌ ਵਿਹਿਤਂ ਰਕ੍ਸ਼ਣਂ ਬੁਧੈਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਕਲ੍ਪਨਾ ਚੈਵ ਵਿਧਿਦृष੍ਟਿषੁ ਕਰ੍ਮਸੁ
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵੀ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਸ੍ਤੋਭਮਨਵਦ੍ਯਂ ਚ ਸੂਤ੍ਰਂ ਸੂਤ੍ਰਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ
ਜੋ ਸੂਤਰ ਵਧੇਰੇ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੂਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸੂਤਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।