ਕੇਚਿਦ੍ਧਰ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਰ੍ਥਂ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੀਹਾਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਕੁਝ ਲੋਕ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਦਾਵਪ੍ਰਦਗ੍ਧੇषੁ ਤृਣੇष੍ਵਿਹ ਤਪੇਨ ਤੁ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜੀ ਘਾਸ ਤਾਪ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦੀ ਹੈ,
ਤਥਾ ਕਾਰ੍ਤਯੁਗਾਨਾਂ ਤੁ ਕਲਿਜष੍ਵਿਹ ਸਂਭਵਃ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਿਜੁਗ ਦੇ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਹ੍ਯਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦਾਦ੍ਯਾਵਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ਯਃ
ਇਹ ਲੜੀ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਯੁਗੇष੍ਵੇਤਾਨਿ ਹੀਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰਿਤ੍ਰਿਪਾਦਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ
ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਕਮ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇष ਪ੍ਰਤਿਸਂਧਿਰ੍ਯਃ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁ ਮਯਾ ਦ੍ਵਿਜਾਃ
ਹੇ ਦੁਵਿਜ, ਮੈਂ ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਏषਾ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਵृਤ੍ਤਿਰਾਸਹਸ੍ਰਦ੍ਗੁਣੀਕृਤਾ
ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਕੇ, ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰਾਰ੍ਜਵਂ ਜਡੀਭਾਵੋ ਭੂਤਾਨਾਮਾਯੁਗਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਇੱਥੇ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਦਗੀ ਮੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਏषਾ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਾਨਾਂ ਚ ਗੁਣਿਤਾ ਹ੍ਯੇਕਸਪ੍ਤਤਿਃ
ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਾ ਕੇ ਇਕਹੱਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਯੁਗੇ ਯਥੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਭਵਤੀਹ ਯਥਾ ਤੁ ਯਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਇਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗੇ ਸਰ੍ਗੇ ਤਥਾ ਭੇਦਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਥੈਵ ਤੁ
ਹਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫਰਕ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਤਦੇਵ ਤੁ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਇਹੀ ਸਭ ਮਾਨਵਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।
ਤਥਾ ਨ ਸਂਤਿष੍ਠਤਿ ਜੀਵਲੋਕਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਮਾਨਃ
ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਇਤ੍ਯੇਤ ਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਯੁਗਾਨਾਂ ਵੈ ਸਮਾਸਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੁਗਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਣ ਚੈਕੇਨ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਵੈ
ਇਕ ਮਾਨਵਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰ ਸਮੇਤ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਾਗਤੇषੁ ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਤਰ੍ਕਃ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵਿਜਾਨਤਾ
ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤੁਲ੍ਯਾਭਿਮਾਨਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨਾਮਰੂਪੈਰ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ
ਜੋ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਮਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ऋषਯੋ ਮਨਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇ ਤੁਲ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨੈਃ
ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਮਨੂ ਵੀ, ਸਭ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।
ਯੁਗਸ੍ਵਭਾਵਾਂਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਵਿਧਤ੍ਤੇ ਵੈ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਯੁਗੇष੍ਵਿਹ
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਆਸੁਰੀ ਸਰ੍ਪਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਪੈਸ਼ਾਚੀ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੀ
ਆਸੁਰੀ, ਸੱਪ, ਗੰਧਰਵ, ਪਿਸਾਚੀ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀ।
ਪਿਸ਼ਾਚਾਸੁਰਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਂ ਯਕ੍ਸ਼ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਪਨ੍ਨਗਾਃ
ਪਿਸਾਚ, ਆਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਸੱਪ-ਜਨਮ ਵਾਲੇ।
षਣ੍ਣਵਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੋ ਤ੍ਸੇਧੋ ਹ੍ਯष੍ਟਾਨਾਂ ਦੇਵਜਨ੍ਮਨਾਮ੍
ਅੱਠ ਦੇਵ-ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਛਿਆਨਵੇਂ ਉਂਗਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਏਤਤ੍ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਤੇषਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਕੁਰ੍ਵਤੇ
ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਵਾਸੁਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਙ੍ਗੁਲਾਦਸਤ੍
ਦੇਵ ਤੇ ਆਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਤੱਤਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇਵਾਸੁਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਉਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ਕਲਿਜੈਃ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਦੇਵ ਤੇ ਆਸੁਰਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵੇਨਾਙ੍ਗੁਲਿਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਮਾਪਾਦਮਸ੍ਤਕਾਤ੍
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਪੈਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਰ ਤੱਕ,
ਸਰ੍ਵੇषੁ ਯੁਗਕਾਲੇषੁ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤੇष੍ਵਿਹ
ਸਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਇਥੇ,
ਆਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਿष੍ਕੋ ਨਵਤਾਲੋ ਭਵੇਤ੍ਤੁ ਯਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਤਲ ਤੋਂ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਨਵੇਂ ਤਾਲਾ ਮਾਪਦਾ ਹੈ,
ਗਵਾਸ਼੍ਵਹਸ੍ਤਿਨਾਂ ਚੈਵ ਮਹਿष ਸ੍ਯਾਵਰਾਤ੍ਮਨਾਮ੍
ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਭੈਸਾਂ,