ਤਤਸ੍ਤਮृषਯੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹਤਂ ਧਰ੍ਮਬਲੇਨ ਤੁ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੈ—
ਗਤੇषੁ ਮੁਨਿਸਂਘੇषੁ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਂ ਸਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਯਜ੍ਞੋ ऽਯਂ ਯੁਗੈਃ ਸਹ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਯਜਨ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵृਤ੍ਤੇ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤਸ੍ਤਾਭਿਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੁਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੀਤਾਂ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਂਭੇਦਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਚ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ
ਵਰਨਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਉਲਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏषਾ ਰਜਸ੍ਤਮੋਯੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਹ ਕਰਤਬ, ਜੋ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ਕਲੌ ਯੁਗੇ
ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੜਬੜ ਹੋ ਕੇ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯੇਤੇਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਛ੍ਰੁਤਿ ਸ੍ਮृਤੀ
ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਿਸ਼੍ਚਯਾਧਿਗਮਨਾਦ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ ਪਹੁੰਚ ਕਾਰਨ, ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਭਿਨ੍ਨੈਸ੍ਤੈਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੇਣ ਚ
ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਏਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਲਝਣ ਕਰਕੇ,
ਕਾਰਣਾਨਾਂ ਚ ਵੈਕਲ੍ਪ੍ਯਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਚਾਪ੍ਯਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍
ਕਾਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਕਰਕੇ,
ਤਤੋ ਦृष੍ਟਿਵਿਭਨ੍ਨੈਸ੍ਤੁ ਕृਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਕੁਲਂ ਤ੍ਵਿਦਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਏ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਬਣਾਈ ਹੈ।
ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਦਾਯੁਪਸ਼੍ਚੈਵ ਵ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਚ
ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੀ ਘਟਾਈ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਵਿਪਰ੍ਯਯੈਃ
ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਕਰਕੇ,
ਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਵੈਕृਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦृष੍ਟਿਭਿਨ੍ਨੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਕੋਈ ਆਮ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਰਾਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੇ ऽਪਿ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤਾਨ੍ਵੈ ਕੇਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਲੈ ਚਲੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਕਮਾਧ੍ਵਰ੍ਯਵਂ ਤ੍ਵਾਸੀਤ੍ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵੈਧਮਜਾਯਤ
ਇੱਕ ਆਧਵਰਯਵ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਇਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ।
ਆਧ੍ਵਰ੍ਯਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨੈਰ੍ਬਹੁਧਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਕृਤੈਃ
ਆਧਵਰਯਵ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ।
ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਦ੍ਵਾਪਰੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ
ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਏ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਵਿਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਤਃ ਕਲੌ
ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਵृष੍ਟਿਰ੍ਮਰਣਂ ਚੈਵ ਤਥੈਵ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾਃ
ਵਰਖਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਵੇਦਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਤੇषਾਂ ਦੁਃਖਮੋਕ੍ਸ਼ਵਿਚਾਰਣਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਾਸਾ ਤੋਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਤਸ੍ਚੈਵ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ऽਜ੍ਞਾਨਸਂਭਵਃ
ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਕਰਕੇ, ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਪਰਿਪਨ੍ਥਿਨਃ
ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਰ੍ਥਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਕਲ੍ਪਾਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਕਲ੍ਪਨਮ੍
ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਤਰਕ-ਸ਼ਾਸਤਰ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਏਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਮृਤਿਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਭੇਦਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍
ਸਮ੍ਰਿਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਡਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ।
ਮਨਸਾ ਕਰ੍ਮਣਾ ਵਾਚਾ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਦ੍ਵਾਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ
ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲ ਨਾਲ, ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ, ਜੀਵਿਕਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਲੋਭੋ ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਵਣਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਲਾਲਚ ਆਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਵਪਾਰ ਮੁੱਖ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸਚਾਈ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚੈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਪਰਿਧ੍ਵਂਸਃ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧੌ ਤਥੈਵ ਚ
ਵਰਨਾਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।