ਉਞ੍ਛਮੂਲਫਲਂ ਸ਼ਾਕਮੁਦਪਾਤ੍ਰਂ ਤਪੋਧਨਾਃ
ਉੰਛਾ, ਮੂਲ, ਫਲ, ਸਾਕ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨ ਬਣਾਕੇ, ਤਪਸਵੀ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ,
ਅਦ੍ਰੋਹਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯ ਲੋਭਸ਼੍ਚ ਤਪੋ ਭੁਤਦਯਾ ਦਮਃ
ਅਹਿੰਸਾ, ਲੋਭ ਰਹਿਤਤਾ, ਤਪ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸੰਯਮ—
ਸਨਾਤਨਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਮੂਲਮੇਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍
ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਮਿਲਣੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤੋਤ੍ਤਾਨਪਾਦੌ ਧ੍ਰੁਵੋ ਮੇਧਾਤਿਥਿਰ੍ਵਸੁਃ
ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ, ਉਤਾਨਪਾਦ, ਧ੍ਰੁਵ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ ਅਤੇ ਵਸੁ—
ਪ੍ਰਾਜੀਨਬਰ੍ਹਿਃ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯੋ ਹਵਿਰ੍ਧਾਨਾਦਯੋ ਨृਪਃ
ਪ੍ਰਾਜੀਨਬਰਹਿ, ਪਰਜਨਯ, ਹਵਿਰਧਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ—
ਰਾਜਰ੍षਯੋ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਯੇषਾਂ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾ
ਇਹ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਪੱਕੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਹੈ—
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤਪਸਾ ਸृष੍ਟਂ ਜਗਦ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਪੁਰਾ
ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਪ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਸੀ।
ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੋ ਯਜ੍ਞਸ੍ਤਪਸ੍ਤ੍ਵਨਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਯਜਨ ਵਿਚ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਤਪ ਦਾ ਸਵਭਾਵ ਉਪਵਾਸ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਤੁ ਕਰ੍ਮ ਸਂਨ੍ਯਾਸਾਦ੍ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਜਯਮ੍
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਕਰਮ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ, ਸੰਨਿਆਸ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਵਿਵਾਦਃ ਸੁਮਹਾਨ੍ਯ ਜ੍ਞਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤਤਸ੍ਤਮृषਯੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹਤਂ ਧਰ੍ਮਬਲੇਨ ਤੁ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਹ ਹਾਰ ਗਿਆ ਹੈ—
ਗਤੇषੁ ਮੁਨਿਸਂਘੇषੁ ਦੇਵਾ ਯਜ੍ਞਂ ਸਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍
ਜਦੋਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਭृਤਿ ਯਜ੍ਞੋ ऽਯਂ ਯੁਗੈਃ ਸਹ ਵਿਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਯਜਨ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰੇਤਾਯੁਗੇ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵृਤ੍ਤੇ ਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤਸ੍ਤਾਭਿਃ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ
ਜਦੋਂ ਉਹ ਯੁਗ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੀਤਾਂ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਂਭੇਦਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਣਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਚ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ
ਵਰਨਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਤਬਾਂ ਉਲਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਏषਾ ਰਜਸ੍ਤਮੋਯੁਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਹ ਕਰਤਬ, ਜੋ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵਾਪਰੇ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ਕਲੌ ਯੁਗੇ
ਦੁਆਪਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੜਬੜ ਹੋ ਕੇ, ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯੇਤੇਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਞ੍ਛ੍ਰੁਤਿ ਸ੍ਮृਤੀ
ਉਸ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨਿਸ਼੍ਚਯਾਧਿਗਮਨਾਦ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਅਣਿਸ਼ਚਿਤ ਪਹੁੰਚ ਕਾਰਨ, ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਭਿਨ੍ਨੈਸ੍ਤੈਦृष੍ਟੀਨਾਂ ਵਿਭ੍ਰਮੇਣ ਚ
ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਏਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਉਲਝਣ ਕਰਕੇ,
ਕਾਰਣਾਨਾਂ ਚ ਵੈਕਲ੍ਪ੍ਯਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਚਾਪ੍ਯਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍
ਕਾਰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਕਰਕੇ,
ਤਤੋ ਦृष੍ਟਿਵਿਭਨ੍ਨੈਸ੍ਤੁ ਕृਤਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਕੁਲਂ ਤ੍ਵਿਦਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਏ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਬਣਾਈ ਹੈ।
ਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਦਾਯੁਪਸ਼੍ਚੈਵ ਵ੍ਯਸ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਾਪਰੇषੁ ਚ
ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੀ ਘਟਾਈ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਵਿਨ੍ਯਾਸੈਃ ਸ੍ਵਰਵਰ੍ਣਵਿਪਰ੍ਯਯੈਃ
ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਕਰਕੇ,
ਸਾਮਾਨ੍ਯਾ ਵੈਕृਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਦृष੍ਟਿਭਿਨ੍ਨੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਕੋਈ ਆਮ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਰਾਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੇ ऽਪਿ ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤਾਨ੍ਵੈ ਕੇਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਲੈ ਚਲੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਕਮਾਧ੍ਵਰ੍ਯਵਂ ਤ੍ਵਾਸੀਤ੍ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵੈਧਮਜਾਯਤ
ਇੱਕ ਆਧਵਰਯਵ ਪਰੰਪਰਾ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਇਹ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਗਈ।
ਆਧ੍ਵਰ੍ਯਵਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨੈਰ੍ਬਹੁਧਾ ਵ੍ਯਾਕੁਲੀਕृਤੈਃ
ਆਧਵਰਯਵ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ।
ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਦ੍ਵਾਪਰੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਭਿਨ੍ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨੈਃ
ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਏ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।