ਸਮਾਸਾਤ੍ਕੀਰ੍ਤਿਤਸ੍ਤੁਭ੍ਯਮੇष ਸਰ੍ਗਃ ਮਨਾਤਨਃ
ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਤੁਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੇਯਂ ਭੂਤਿਮਿਚ੍ਛਤਾ
ਜੋ ਭਾਗ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ; ਇਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਵਰ੍ਣਯਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂ?
ਤੇषਾਂ ਨਿਸਰ੍ਗਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍
ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਸਵਭਾਵ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਤੇषਾਂ ਚਤੁਰ੍ਯੁਗਂ ਹ੍ਯੇਤਤ੍ਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਬੋਧਤ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਯੁਗਂ ਚ ਯੁਗਭੇਦਸ਼੍ਚ ਯੁਗਧਰ੍ਮਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਯੁਗ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਹਰ ਯੁਗ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵੀ।
षਟ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੁਗਾਖ੍ਯੈषਾ ਤਾ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਇਹ ਛੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲਾ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।
ਨਿਮੇषਕਾਲ ਤੁਲ੍ਯਂ ਹਿ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਘ੍ਵਕ੍ਸ਼ਰਂ ਚ ਯਤ੍
ਇਕ ਪਲਕ ਝਪਕਣ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਛੋਟੀ ਅੱਖਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕਲਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭਵੇਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਤੈ ਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤਾ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਸਮੇ ਤੇ
ਤੀਹ ਭਾਗ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਤੇਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੌ ਵਿਭਜਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਮਾਨੁषਲੌਕਿਕੌ
ਸੂਰਜ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦਾ ਹੈ।
ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਮਾਸਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ
ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੰਡ ਮੁੜ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਯੇ ਮਾਨੁषਾ ਮਾਸਾਃ ਪਿਤ੍ਰ੍ਯੋ ਮਾਸਸ੍ਤੁ ਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਤੀਹ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਤ੍ਰ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯੇष ਮਾਨੁषੇਣ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਗਣਨਾ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਤॄਣਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਂਖ੍ਯਾਤਾਨੀਹ ਤਾਨਿ ਵੈ
ਇਥੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਲ ਹਨ।
ਲੌਕਿਕੇਨੈਵ ਮਾਨੇਨ ਹृਬ੍ਦੋ ਯੋ ਮਾਨੁषਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਿਰਫ ਸੰਸਾਰੀ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਜੋ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਿਵ੍ਯੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਵਰ੍ष ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ੍ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ
ਦੇਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਇਕ ਸਾਲ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੰਡ ਮੁੜ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯੇ ਤੇ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹਨੀ ਦਿਵ੍ਯੇ ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਨਂ ਤਯੋਃ ਪੁਨਃ
ਦੇਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਨ੍ਮਾਨੁषਂ ਸ਼ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਦਿਵ੍ਯਾ ਮਾਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਇਕ ਸੌ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ, ਤਿੰਨ ਦੇਵ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।
ਦਿਵ੍ਯਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯੇष ਮਾਨੁषੇਣ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ
ਇਹ ਦੇਵ ਸਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਨ੍ਯਾਨਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਮਤਃ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਵਤ੍ਸਰਃ
ਤੀਹ ਹੋਰ ਸਾਲ ਸਪਤਰਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਨਵਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਧ੍ਰੁਵਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਨਵੇਂ ਹੋਰ ਸਾਲ ਧ੍ਰੂਵ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਤੁ ਸ਼ਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਦਿਵ੍ਯੋ ਹ੍ਯੇष ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਕ ਸੌ ਸਾਲ ਦੇਵ ਨਿਯਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਨਿਯੁਤਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਵਰ੍षਾਣਾਂ ਮਾਨੁषਾਣਿ ਤੁ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨ ਨਿਯੁਤ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਲ ਹਨ।
ਦਿਵ੍ਯਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰ ਤੁ ਪ੍ਰਾਹੁਃ ਸਂਖ੍ਯਾਵਿਦੋ ਜਨਾਃ
ਜੋ ਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵ ਸਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਦਿਵ੍ਯੇਨੈਵ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਯੁਗਸਂਖ੍ਯਾਪ੍ਰਕਲ੍ਪਨਮ੍
ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਸ਼ਵਰੀ ਮਾਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕृਤਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍
ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿਜੁਗ—ਇਹ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਚ ਕਲਿਸ਼੍ਚੈਵ ਯੁਗਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍
ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਵੀ ਯੁਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਯ ਤਾਵਚ੍ਛਤੀ ਸਂਧ੍ਯਾ ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਃ ਸਂਧ੍ਯਾਯਾ ਸਮਃ
ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਸੰਧਿਆ, ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਏਕਨ੍ਯਾਯੇਨ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨਿ ਚ
ਇਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਸ਼ਤੀ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤੀ ਸਂਧ੍ਯੇ ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ੌ ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਸਮੌ
ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਤੇ ਦੋ ਸੌ ਸੰਧਿਆ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।