ਲਵੌ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਰਾਕਾਯਾਂ ਕਾਲੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ऽਪਰਾਹ੍ਣਕਃ
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਲਵਾਂ ਅਪਰਾਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨੇ ਚ ਸ ਕਾਲਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਿਕਃ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੁਗਾਨ੍ਤਰੋਦਿਤੇ ਚੈਵ ਲੇਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੁੜ ਚੰਦ ਦੀ ਅੱਧੀ ਭਾਗੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸਮੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਤੌ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਏਵ ਸਃ
ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਵੈ ਵषਟਾਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ਸਦ੍ਯਃ ਕਾਲਂ ਵਿਧੀਯਤੇ
ਉਹੀ ਵਸਤੁਤ: ਵਸ਼ਟਾ ਕਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ ਨਕ੍ਤਂ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ
ਫਿਰ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਵਪਰਾਹ੍ਣੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਾਨੌ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ
ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੋਹਾਂ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਮਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਸ ਲਈ, ਪਹਿਲੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ 'ਅਨੁਮਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਞ੍ਜਨਾਚ੍ਚੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਕੇਤਿ ਕਵਯੋ ऽਬ੍ਰੁਵਨ੍
ਚੰਦ ਦੇ ਰੰਗਤ ਕਾਰਨ, ਕਵੀ ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਾਕਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਕਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੀ ਰਾਤ੍ਰਿਰਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ
ਰਾਕਾ ਪੰਦਰਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਾਵਸ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌਂ ਤੌ ਯਦਾ ਤਦ੍ਵਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰ ਕੁਹੁਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਕਾਲਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਕੁਹੁ, ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਦਵ੍ਯਕਸ਼ਰ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਿਵਸਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾ ਚ ਸੂਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ
ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਸਂਗਮਂ ਚੈਵ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਨਿਯਤਂ ਰਵਿਃ
ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਵੀ, ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਮੁਚ੍ਯਮਾਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤਯੋਰ੍ਮਣ੍ਡਲਯੋਸ੍ਤੁ ਵੈ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦृਤੁਮੁਖਂ ਜ੍ਞੇਯਮਮਾ ਵਾਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਣਃ
ਇਹ ਰੁੱਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਮੁਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦਿਵਾ ਹ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਗृਹ੍ਯਤੇ ऽਸੌ ਦਿਵਾਕਰਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਦਿਨ, ਸੂਰਜ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਾਨਾਮਪਿ ਚੈਤਾਸਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਹਾਨ੍ਯਾ ਜਲਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਲ-ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤਾਮਥਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾਵੁਭੌ
ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਲਵੋਨਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੇ ਸ਼ਸ਼ੀ
ਦੋ ਲਵਾਂ ਲਈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ।
ਕੁਹੇਤਿ ਕੋਕਿਲੇਨੋਕ੍ਤੋ ਯਃ ਸ ਕਾਲਃ ਸਮਾਪ੍ਯਤੇ
ਕੋਇਲ ਵਲੋਂ 'ਕਹੁ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜੋ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿਨੀਵਾਲੀਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣਸ਼ੇषੋ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ
ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦਾ ਮਾਪ ਉਹ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਥੋੜਾ ਹਿੱਸਾ ਬਚੇ।
ਅਨੁਮਤ੍ਯਾਸ਼੍ਚਰਾਕਾਯਾਃ ਸਿਨੀਵਾਲ੍ਯਾਃ ਕੁਹੂਂਵਿਨਾ
ਅਨੁਮਤੀ, ਚਰਾ, ਸਿਨੀਵਾਲੀ — ਪਰ ਕਹੁ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯਵ੍ਯਤੀਪਾਤੇ ਸਂਗਤੇ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਨ੍ਤਰੇ
ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ।
ਕਾਲਃ ਕਹੂਸਿਨੀਵਾਲ੍ਯੋਃ ਸਾਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਤੁ ਮਧ੍ਯਤਃ
ਕਹੁ ਤੇ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ੇ ਵੈ ਰਜਨ੍ਯਾਂ ਪਰ੍ਵਸਂਧਿषੁ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਰਵਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀ ਸਮੇਂ।
ਯਸ੍ਮਾਦਾ ਦਾਪ੍ਯਾਯਤੇ ਸੋਮਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼੍ਯਾਂ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ
ਕਿਉਂਕਿ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪੰਦਰਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਨਿਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਲਾਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਸੋਮੇਨਾਸ੍ਯ ਤੁ षੋਡਸ਼ੀ
ਇਸ ਲਈ, ਪੰਦਰਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਲਵੀਂ ਉਸ ਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਪਿਤਰੋ ਦੇਵਾਃ ਸੋਮਪਾਃ ਸੋਮਵਰ੍ਦ੍ਧਨਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਿਤਰ ਦੇਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਮਾ ਪੀਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੋਮਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਤਃ ਪਿਤॄਨ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਾਸਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਭੁਜਸ੍ਤੁ ਯੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਪਿਤਰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ਰਾਧ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।