ਸੁषੁਮ੍ਣਾਪ੍ਯਾਯਿਤਂ ਚੈਵ ਹ੍ਯਮਾਵਸ੍ਯਾਂ ਯਥਾ ਕ੍ਰਮਮ੍
ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁੰਨਾ ਨਾਡੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੀਤਕ੍ਸ਼ਯਂ ਤਤਃ ਸੋਮਂ ਸੂਰ੍ਯੋ ऽਸਾਵੇਕਰਸ਼੍ਮਿਨਾ
ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਃ ਸ਼ੇषਾਯਾਂ ਕਲਾਯਾਂ ਤੁ ਸੋਮਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ਪੁਨਃ
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਕਲਾ ਬਚਦੀ ਹੈ, ਸੋਮਾ ਮੁੜ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਕृष੍ਣਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਚਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਤਮ੍
ਕਾਲੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਵੈ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸਂਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਨ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਿਤृਮਾਨ੍ਸੋਮਃ ਸ੍ਮृਤ ਇਡ੍ਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਕਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਮ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਸਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਡ਼ ਵਾਂਗ।
ਅਤਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਰ੍ਵਣਾਂ ਸਂਧਯਸ਼੍ਚ ਯੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਤਥਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਿ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਾਨਿ ਚੈਵ ਹਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਂ ਤੁ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਪ੍ਰਭृਤੀਨਿ ਤੁ
ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਣਾਮਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਸਰ੍ਵਸਂਧਿषੁ
ਇਸ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਹਰ ਸੰਧੀ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲਵੌ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਰਾਕਾਯਾਂ ਕਾਲੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ऽਪਰਾਹ੍ਣਕਃ
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਲਵਾਂ ਅਪਰਾਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨੇ ਚ ਸ ਕਾਲਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਿਕਃ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੁਗਾਨ੍ਤਰੋਦਿਤੇ ਚੈਵ ਲੇਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੁੜ ਚੰਦ ਦੀ ਅੱਧੀ ਭਾਗੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸਮੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਤੌ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਏਵ ਸਃ
ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਵੈ ਵषਟਾਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ਸਦ੍ਯਃ ਕਾਲਂ ਵਿਧੀਯਤੇ
ਉਹੀ ਵਸਤੁਤ: ਵਸ਼ਟਾ ਕਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ ਨਕ੍ਤਂ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ
ਫਿਰ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਵਪਰਾਹ੍ਣੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਾਨੌ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ
ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੋਹਾਂ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਮਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਸ ਲਈ, ਪਹਿਲੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ 'ਅਨੁਮਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਞ੍ਜਨਾਚ੍ਚੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਕੇਤਿ ਕਵਯੋ ऽਬ੍ਰੁਵਨ੍
ਚੰਦ ਦੇ ਰੰਗਤ ਕਾਰਨ, ਕਵੀ ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਾਕਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਕਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੀ ਰਾਤ੍ਰਿਰਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ
ਰਾਕਾ ਪੰਦਰਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਾਵਸ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੂਰ੍ਯੌਂ ਤੌ ਯਦਾ ਤਦ੍ਵਰ੍ਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਸ਼ਰ ਕੁਹੁਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਪਰ੍ਵਕਾਲਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਕੁਹੁ, ਮਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਦਵ੍ਯਕਸ਼ਰ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਮੇਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਿਵਸਾਰ੍ਦ੍ਧੇਨ ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਾ ਚ ਸੂਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ
ਅੱਧਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਸੂਰਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੌ ਕਾਲੌ ਸਂਗਮਂ ਚੈਵ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਨਿਯਤਂ ਰਵਿਃ
ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਿਲਾਪ ਵੀ, ਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਮੁਚ੍ਯਮਾਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਤਯੋਰ੍ਮਣ੍ਡਲਯੋਸ੍ਤੁ ਵੈ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਤਦृਤੁਮੁਖਂ ਜ੍ਞੇਯਮਮਾ ਵਾਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰ੍ਵਣਃ
ਇਹ ਰੁੱਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜਾਂ ਚੰਦ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਮੁਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦਿਵਾ ਹ੍ਯਮਾਵਾਸ੍ਯਾਂ ਗृਹ੍ਯਤੇ ऽਸੌ ਦਿਵਾਕਰਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਮਾਵੱਸ ਦੀ ਦਿਨ, ਸੂਰਜ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਾਨਾਮਪਿ ਚੈਤਾਸਾਂ ਵृਦ੍ਧਿਹਾਨ੍ਯਾ ਜਲਾਤ੍ਮਨਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਲ-ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਤੇ ਘਟਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤਾਮਥਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਾਵੁਭੌ
ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਵਿਲਵੋਨਮਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਭਾਸ੍ਕਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਤੇ ਸ਼ਸ਼ੀ
ਦੋ ਲਵਾਂ ਲਈ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ।