ਉਪਹੂਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾ ਦੇਵਾਃ ਸੋਮਜਾਃ ਸੋਮਪਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਸੱਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਸੋਮਾ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਵ੍ਯਾ ਬਰ੍ਹਿषਦ ਸ਼੍ਚੈਵ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ
ਕਾਵਿਆ, ਬਰਹਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹ ਹਨ।
ਗृਹਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਯਜ੍ਵਾਨ ਅਗ੍ਨਿष੍ਵਾਤ੍ਤਾਸ੍ਤਥਾਰ੍ਤ੍ਤਵਾਃ
ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਯਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਅਗਨਿਸ਼ਵਾਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਰਤਵ ਵੀ।
ਤੇषਾਂ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ ਸੂਯਸ੍ਤੁ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅੱਗ ਸਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਯਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਹੈ।
ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਪਞ੍ਚਾਬ੍ਦਾਸ੍ਤੇ ਯੁਗਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਵਤਸਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਯੁਗ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ।
ਯੇ ਤੇ ਪਿਬਨ੍ਤ੍ਯਮਾਵਸ੍ਯਾਂ ਮਾਸਿਮਾਸਿ ਸੁਧਾਂ ਦਿਵਿ
ਜੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾ ਪੀਂਦੇ ਹਨ—
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਤੇ ਸੋਮਾਨ੍ਮਾਸਿ ਮਾਸਿ ਧਿਨੋਤਿ ਚ
ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਮਾ ਮਹੀਨੇ-ਮਹੀਨੇ ਵਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦਾ ਹੈ—
ਏਵਂ ਤਦਮृਤਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੁਧਾ ਚ ਮਦੁ ਚੈਵ ਹ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਅਮਰ, ਮਿੱਠੀ ਸੁਧਾ, ਮਧ ਤੇ ਸ਼ਹਦ—
ਪਿਬਨ੍ਤ੍ਯਂਬੁਮਯਂ ਦੇਵਾਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਛਨ੍ਦਨਾਃ
ਤ੍ਰੈਤੀਸ ਸੁਗੰਧੀ ਦੇਵਤਾ ਉਹ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਰਸ ਪੀਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪੀਯਮਾਨੈਸ੍ਤੁ ਦੇਵੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁषੁਮ੍ਣਾਪ੍ਯਾਯਿਤਂ ਚੈਵ ਹ੍ਯਮਾਵਸ੍ਯਾਂ ਯਥਾ ਕ੍ਰਮਮ੍
ਅਮਾਵੱਸ ਨੂੰ ਸੁਸ਼ੁੰਨਾ ਨਾਡੀ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੀਤਕ੍ਸ਼ਯਂ ਤਤਃ ਸੋਮਂ ਸੂਰ੍ਯੋ ऽਸਾਵੇਕਰਸ਼੍ਮਿਨਾ
ਜਦੋਂ ਸੋਮਾ ਪੀ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਕਿਰਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਃ ਸ਼ੇषਾਯਾਂ ਕਲਾਯਾਂ ਤੁ ਸੋਮਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤ੍ਪੁਨਃ
ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਕਲਾ ਬਚਦੀ ਹੈ, ਸੋਮਾ ਮੁੜ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਲਾਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤਿ ਤਾਃ ਕृष੍ਣਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਚਾਪ੍ਯਾਯਯਨ੍ਤਿ ਤਮ੍
ਕਾਲੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚਿੱਟੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਵੈ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਸਂਪੂਰ੍ਣਮਣ੍ਡਲਃ
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਨ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਿਤृਮਾਨ੍ਸੋਮਃ ਸ੍ਮृਤ ਇਡ੍ਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਕਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਮ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਸਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਡ਼ ਵਾਂਗ।
ਅਤਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਰ੍ਵਣਾਂ ਸਂਧਯਸ਼੍ਚ ਯੇ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਤਥਾਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਿ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਾਨਿ ਚੈਵ ਹਿ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਘਟਦੇ ਪੱਖਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਰ੍ਦ੍ਧਮਾਸਂ ਤੁ ਪਰ੍ਵਾਣਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਪ੍ਰਭृਤੀਨਿ ਤੁ
ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਪਰ੍ਵਣਾਮਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਸਰ੍ਵਸਂਧਿषੁ
ਇਸ ਲਈ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਹਰ ਸੰਧੀ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲਵੌ ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਰਾਕਾਯਾਂ ਕਾਲੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ऽਪਰਾਹ੍ਣਕਃ
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਲਵਾਂ ਅਪਰਾਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨੇ ਚ ਸ ਕਾਲਃ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸਿਕਃ
ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੁਗਾਨ੍ਤਰੋਦਿਤੇ ਚੈਵ ਲੇਸ਼ਾਰ੍ਦ੍ਧੇ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੁੜ ਚੰਦ ਦੀ ਅੱਧੀ ਭਾਗੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸਮੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਤੌ ਵ੍ਯਤੀਪਾਤ ਏਵ ਸਃ
ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ ਵੈ ਵषਟਾਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ਸਦ੍ਯਃ ਕਾਲਂ ਵਿਧੀਯਤੇ
ਉਹੀ ਵਸਤੁਤ: ਵਸ਼ਟਾ ਕਰਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਠੀਕ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋ ਵਿਰਜ੍ਯਤੇ ਨਕ੍ਤਂ ਪੌਰ੍ਣਮਾਸ੍ਯਾਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ
ਫਿਰ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਰ੍ਕਾਵਪਰਾਹ੍ਣੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਾਤ੍ਮਾਨੌ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ
ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੋਹਾਂ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦਨੁਮਤਿਰ੍ਨਾਮ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਸ ਲਈ, ਪਹਿਲੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ 'ਅਨੁਮਤੀ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਞ੍ਜਨਾਚ੍ਚੈਵ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਰਾਕੇਤਿ ਕਵਯੋ ऽਬ੍ਰੁਵਨ੍
ਚੰਦ ਦੇ ਰੰਗਤ ਕਾਰਨ, ਕਵੀ ਇਸ ਨੂੰ 'ਰਾਕਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰਾਕਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੀ ਰਾਤ੍ਰਿਰਮਾਵਾਸ੍ਯਾ ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ
ਰਾਕਾ ਪੰਦਰਵੀਂ ਰਾਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਾਵਸ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।