ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਣਾਵਤਿष੍ਠੇਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषੌ ਤਦਾ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰਖ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਵਨੁਚਰੌ ਤੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੌ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੱਗੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਿੱਛੇ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਵृਦ੍ਧੌ ਸ੍ਥਿਤਿਰਭੂਦ੍ ਧ੍ਰੁਵਂ ਪਦ੍ਮ ਸ਼ਿਖਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਮਲ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰਜਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਂ ਤਚ੍ਚ ਬੀਜੇष੍ਵਿਵ ਯਥਾ ਜਲਮ੍
ਰਜੋ ਗੁਣ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣੇਭ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਮਾਣੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਹਿ ਸਾਦਰੇ
ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੂ ਰਜੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਮੋ ਰੁਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਸਤਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਰਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਤਮੋ ਰੁਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਚ ਯਤਸ਼੍ਚਤ੍ਰਾ ਲੋਕਸृष੍ਟਿਰ੍ਮਹੋਜਸਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ੍ਥਿਤਿਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਸਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾ ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਜੋ ऽਗ੍ਨਯਃ
ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹੀ ਵੇਦ ਹਨ; ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਹੀ ਅੱਗਾਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵਿਯੋਗੋ ਨ ਹ੍ਯੇषਾਂ ਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਵਿੱਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਨਹੀਂ।
ਅਦृष੍ਟਾਧਿष੍ਠਿਤਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਾਤ੍
ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਮੋਵ੍ਯਕ੍ਤਮਯਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਜ੍ਞਕਃ
ਉਸ ਤੋਂ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।
ਤੇਜਸਾਪ੍ਰਤਿਮੋ ਧੀਮਾਨਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਸਂਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ
ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨਾਪ੍ਰਤਿਮੇਨੇਹ ਵੈਰਾਗ੍ਯੇਣ ਚ ਸਪ੍ਤਤਿਃ
ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵੀ, ਜੋ ਸੱਤੱਰ ਹਨ।
ਵਸ਼ੀਕृਤਤ੍ਵਾਤ੍ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍ਸਾਪੇਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਭਾਵਤਃ
ਤੀਨ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ—
ਸਹਸ੍ਰਮੂਰ੍ਧਾ ਪੁਰੁषਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ऽਵਸ੍ਥਾਃਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ
ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪੁਰਖ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਃ ਪੁਰੁषਤ੍ਵੇ ਚ ਗੁਣਵृਤਂ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ
ਪੁਰਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਆਪੋਂ-ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਸਤੋਗੁਣੀ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਤ੍ਵੇ ਉਦਾਸੀਨਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ऽਵਸ੍ਥਾਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ
ਪੁਰਖ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਆਪੋਂ-ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਤਿੰਨ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਪੁਰੁषਃ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਾਕ੍ਸ਼ੋ ਰੂਪੇਣ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਪੁਰਖ, ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਯੋਗੀਸ਼੍ਵਰਃ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਕਰੋਤਿ ਵਿਕਰੋਤਿਚ
ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸਰੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਧਾ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਲੋਕੇ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਰ੍ਰਿਗੁਣ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਯਦਾ ਸ਼ੇਤੇ ਤਦਾਰ੍ਧਾਤੇ ਯਦ੍ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਵਿषਯਾਨ੍ਪ੍ਰਭੁਃ
ਜਦ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅੱਧਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਲਕ—
ऋषਿਃ ਸਰ੍ਵਗਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸੋ ऽਭ੍ਯਯਾਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ
ਇੱਥੇ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਲਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।
ਭਗਵਾਨਗ੍ਰਸਦ੍ਭਾਵਾਨ੍ਨਾਗੋ ਨਾਗਸ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍
ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਗ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਨਾਗ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਵੀ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਸਰ੍ਵਃਸਰ੍ਵਂਯਤਸ੍ਤਤਃ
ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਰਕੇ; ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਭਜ੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਕਲਃ ਸਂਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ, ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਸੋ ऽਗ੍ਰੇ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਃ ਸਨ੍ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਃ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ
ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀਰਾ-ਅੰਡਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਭੂ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਰਣ੍ਯਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣਯਗਰਭ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਃ ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਤੁਂ ਮਨੁਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ
ਉਸਦੀ ਮਿਆਦ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ।