ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਸਂਗ੍ਰਹੇ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਹਾਂਸ਼੍ਚ ਪਰਿਮਾਣਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੈ,
ਵਿਭਕ੍ਤਿਮਾਨਂ ਮਨੁਤੇ ਵਿਭਾਗਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ऽਪਿ ਵਾ
ਇਹ ਵੰਡ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਬृਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦ੍ਵृਂਹਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਭਾਵਾਨਾਮਖਿਲਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍
ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਫੈਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ,
ਆਪੂਰਯਤਿ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਦੇਹਾਨਨੁਗ੍ਰਹੈਃ
ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,
ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਂ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਰਾ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇ ਸਾਧਨ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਸ ਵੈ ਸ਼ਰੀਰੀ ਪ੍ਰਥਮਃ ਪੁਰਾ ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਸ ਭੂਤਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਗ੍ਰੇ ਸਮਵਰ੍ਤ੍ਤਿਨਾਮ੍
ਉਹ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੇ ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਂਸਿਤਃ
ਸਿਰਜਣ ਤੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭਜਨ੍ਤੇ ਚ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹਾਂਸ੍ਤੇ ਸਮਾਹਾਰਸਂਧਿਸੁ
ਤੇ ਫੇਰ, ਚੱਕਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਸਮੇਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਰੀਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗਰ੍ਤੋਦਕਂ ਸਬੁਦਾਸ੍ਤੁ ਹਰੇਯੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪਞ੍ਚਤਾਃ
ਸਿਆਣੇ ਜਾਣ ਲੈਣ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਖੱਡ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪृਥਿਵੀ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਦ੍ਵੀਪੈਃ ਸਮੁਦ੍ਰੈਃ ਸਹ ਸਪ੍ਤਭਿਃ
ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ,
ਅਨ੍ਤਃਸ੍ਥਸ੍ਯ ਤ੍ਵਿਮੇ ਲੋਕਾ ਅਨ੍ਤਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮਿਦਂ ਜਗਤ੍
ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਨ; ਦਰਅਸਲ, ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹੈ।
ਲੋਕਾਲੋਕਂ ਚ ਯਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਣ੍ਡੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਟਿਤਮ੍
ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਇਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤੇਜੋ ਦਸ਼ਗੁਣੇਨੈਵ ਬਾਹ੍ਯਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਵृਤਮ੍
ਬਾਹਰਲੀ ਪਾਸੇ ਇਸਨੂੰ ਹਵਾ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਹਵਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ ਅੱਗ ਨੇ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਮਾਵृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਬਹਿਰ੍ਭੂਤਾਦਿਨਾ ਤਥਾ
ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਬਾਹਰੋਂ ਧਰਤੀ ਆਦਿ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਏਭਿਰਾਵਰਣੈਰਣ੍ਡਂ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਪ੍ਰਾਕृਤੈਰ੍ਵृਤਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸੱਤ ਕੁਦਰਤੀ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਰ੍ਗਕਾਲੇ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਚ ਗ੍ਰਸਂਤਸ੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੇਨ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੇ ਵਿਕਾਰਿषੁ
ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਸਰ੍ਗਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਸਿਰਜਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਖੇਤ ਦਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਯੁष੍ਮਾਨ੍ਕੀਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ਧਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਾਂਸ਼੍ਚ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਣਾਵਤਿष੍ਠੇਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਪੁਰੁषੌ ਤਦਾ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰਖ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਵਨੁਚਰੌ ਤੇਨ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੌ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕੋਈ ਅੱਗੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਪਿੱਛੇ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਵृਦ੍ਧੌ ਸ੍ਥਿਤਿਰਭੂਦ੍ ਧ੍ਰੁਵਂ ਪਦ੍ਮ ਸ਼ਿਖਾਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਮਲ ਦੀ ਨੋਕ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰਜਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਂ ਤਚ੍ਚ ਬੀਜੇष੍ਵਿਵ ਯਥਾ ਜਲਮ੍
ਰਜੋ ਗੁਣ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਣੇਭ੍ਯਃ ਕ੍ਸ਼ੋਭ੍ਯਮਾਣੇਭ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਹਿ ਸਾਦਰੇ
ਜਦੋਂ ਗੁਣ ਹਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿष੍ਣੂ ਰਜੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਮੋ ਰੁਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਸਤਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਰਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਤਮੋ ਰੁਦਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਜਾਯਤੇ ਚ ਯਤਸ਼੍ਚਤ੍ਰਾ ਲੋਕਸृष੍ਟਿਰ੍ਮਹੋਜਸਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕੋ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸ੍ਥਿਤਿਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਵਿਸ਼ਣੂ, ਜੋ ਸਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਯੋ ਵੇਦਾ ਏਤ ਏਵ ਤ੍ਰਜੋ ऽਗ੍ਨਯਃ
ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਹੀ ਵੇਦ ਹਨ; ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਹੀ ਅੱਗਾਂ ਹਨ।
ਪਰਸ੍ਪਰੇਣ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।