ਸੋਮਰ੍ਕ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹਸੂਰ੍ਯੇषੁ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ ਹ੍ਯਭਿਮਾਨਿਨਃ
ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਚੰਦ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਗ੍ਨਿਮਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੋਰ੍ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ
ਵਿਵਸਵਤ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਪ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਮਨੋਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਰਸ਼੍ਮੇਰ੍ਗृਹਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਮਨੋਹਰ ਪੰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਦਾ ਘਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਵਰਸ਼੍ਮੇਸ੍ਤੁ ਭੌਮਸ੍ਯ ਲੌਹਿਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮਮ੍ਮਯਮ੍
ਭੌਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨੌ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਲੋਹਾ ਤੇ ਲਾਲ ਹੈ।
ਅषृ ਰਸ਼੍ਮਿਗृਹਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕृष੍ਣਂ ਮਨ੍ਦਸ੍ਯ ਚਾਮ੍ਮਯਮ੍
ਮੰਦਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅਠ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਕਾਲਾ ਤੇ ਲੋਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਾਰਕਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਅਮ੍ਮਯਾਸ੍ਤ੍ਤ੍ਵੇ ਕਰਸ਼੍ਮਯਃ
ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।
ਘਨਤੋਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਲ੍ਪਾਦਾਵੇਵ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾੜੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਜਾਣੋ, ਜਿਹੜੇ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਣੇ।
ਨਵਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿष੍ਕਂਭਃ ਸਵਿਤੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਵਿਤਾ ਦਾ ਧੁਰਾ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸੂਰ੍ਯਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਪृਥਿਵੀਛਾਯਾਂ ਨਿਰ੍ਮਿਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਕृਤਿਃ
ਪ੍ਰਥਵੀ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਕੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਚ ਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸੋਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪਰ੍ਵਸੁ
ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਹ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੱਕ ਪਰਵਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਸਾ ਨੁਦਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਭਾਨੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿष੍ਕਂਭਾਨ੍ਮਣ੍ਡਲਾਚ੍ਚੈਵ ਯੋਜਨਾਗ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ
ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰਾਂ ਤੋਂ, ਯੋਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਮਾਪ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬृਹਸ੍ਪਤੇਃ ਪਾਦ ਹੀਨੌ ਭੌਮਸੌਰਾਵੁਭੌ ਸ੍ਮृਤੌ
ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨਾਲੋਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਘੱਟ, ਭੂਮ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਾਰਾਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਰੂਪਾਣਿ ਵਪੁष੍ਮਨ੍ਤਿ ਚ ਯਾਨਿ ਵੈ
ਜੋ ਰੂਪ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਯੋਗੀਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦृਕ੍ਸ਼ਾਣਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍
ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਾਣੇ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਾਰੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸ਼ਤਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਦ੍ਵੇ ਚੈਵ ਯੋਜਨੇ
ਪੰਜ ਸੌ, ਚਾਰ, ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਦੋ ਯੋਜਨ ਹਨ।
ਯੋਜਨਾਦ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਅੱਧ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਘੱਟ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਸੌਰੋਙ੍ਗਿਰਾਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮਨ੍ਦਵਿਚਾਰਿਣਃ
ਭੂਮ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਵਕਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਹੌਲੀ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੂਰ੍ਯਸੋਮੌ ਬੁਧਸ਼੍ਚੈਵ ਭਾਰ੍ਗਵਸ਼੍ਚੈਵ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਃ
ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਬੁਧ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਤੇਜ਼ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਵਿਧਿਨਾ ਨਿਯਮਾਚ੍ਚੈषਾਮृਕ੍ਸ਼ਚਰ੍ਯਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ
ਕਾਇਦੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ।
ਉਤ੍ਤਰਾਯਣਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥੋ ਯਦਾ ਪਰ੍ਵਸੁ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਃ
ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਪਰਵਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,
ਤਦਾ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯੋ ਨੀਯਾਂ ਵਿਥੀਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਤਦੋਂ ਦੱਖਣਾਯਣ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਉਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਾਹ ਪਕੜਦਾ ਹੈ।
ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਯਥਾਕਾਲਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਸ੍ਤਮੁਪੈਤਿ ਚ
ਉਹ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਅਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਮਾਰ੍ਗੇ ਨਿਯਮਾਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਨ ਚ
ਦੱਖਣ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ।
ਸਮਾਨਕਾਲਾਸ੍ਤਮਯੌ ਵਿषੁਵਤ੍ਸੁ ਸਮੋਦਯੌ
ਵਿਸ਼ੁਵ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਅਸਤ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਉਗਣਾ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪੂਰ੍ਣਾਮਵਾਸ੍ਯਯੋਰ੍ਜ੍ਞੋਯੌ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨੌ
ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਤਦਾ ਸਰ੍ਵਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਚ ਸੂਰ੍ਯੋ ऽਧਸ੍ਤਾਤ੍ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸੋਮਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ
ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਦਾ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਚੰਦ ਦੇ ਉਪਰ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਵਕ੍ਰਸ੍ਤੁ ਭਾਰ੍ਗਵਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵ ਵਕ੍ਰਾਦੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਃ
ਵਕਰੀ ਗਤੀ ਸ਼ੁਕਰ ਦੇ ਉਪਰੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਵਕਰੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਗੁਰੁ ਗ੍ਰਹ ਹੈ।