ਨਕ੍ਸ਼ੀਯਨ੍ਤੇ ਯਤਸ੍ਤਾਨਿ ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸਂਜ੍ਞਿਤਾਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਕਸ਼ਤਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇषਾਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯਥਾਦਤ੍ਤੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਕਾਰਕਾਃ
ਸੂਰਜ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦਾ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਤਾਰਣਾਤ੍ਤਾਰਕਾ ਹ੍ਯੇਤਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਵ ਤਾਰਕਾਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਰੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਆਪਣੀ ਚਿੱਟੀ ਰੰਗਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਤਾਰੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਦਾਨਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਤੇਜਸਾ ਤਪਸਾਮਪਿ
ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲੈਣ ਕਰਕੇ, ਤਪਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਪ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਨਾਤ੍ਤੇਜਸੋ ऽਪਾਂ ਚ ਤੇਨਾਸੌ ਸਵਿਤਾ ਮਤਃ
ਜਲ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲੈਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਿਤਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵੇ ਚਾਮृਤਤ੍ਵੇ ਚ ਸ਼ੀਤਤ੍ਵੇ ਚ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਚਿੱਟੇ, ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਠੰਡਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਲਤੇਚੌਮਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਵृਤ੍ਤਕੁਂਭਨਿਭੇ ਸ਼ੁਭੇ
ਉਹ ਚਿੱਟੇ, ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਗੋਲ ਪਾਤਰੇ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਘਨਤੇਜੋਮਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਤੁ
ਭਾਸਕਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਬਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹੈ।
ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇषੁ ਸਰ੍ਵੇषੁ ऋਕ੍ਸ਼ਸੂਰ੍ਯਗ੍ਰਹਾਸ਼੍ਰਯਾਃ
ਸਭ ਮੰਵਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸੌਰਂ ਸੂਰ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਤ੍ਸ੍ਥਾਨਂ ਸੌਮ੍ਯਂ ਸੋਮਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਸੂਰਜ ਆਪਣੇ ਸੌਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚੰਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੋਮ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੈਵਂ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚੈਵ ਲੌਹਿਤਂ ਚੈਵ ਲੋਹਿਤਃ
ਜੈਵ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਲੌਹਿਤਾ ਲੋਹਿਤਾ ਹੈ।
ਬੌਧਂ ਬੁਧੋ ऽਥ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਃ ਸ੍ਵਰ੍ਭਾਨੁਸ੍ਥਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਬੌਧਾ ਬੁਧ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਭਾਨੁ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਗृਹਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਸੁਕृਤਾਤ੍ਮ ਨਾਮ੍
ਹੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਪਿੰਡ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ।
ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਯਾਵਦਾਤ੍ਰੂਤਸਂਪ੍ਲਵਮ੍
ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਇਥੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜਣ ਤੱਕ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਭਿਮਾਨਿਨੋ ऽਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਦੇਵਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵੈ ਪੁਨਃ
ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਥਾਂ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਗ੍ਰਹਾ ਵੈਤਾਨਿਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਤਾਨਿਕ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਵਿषਿਨਾਮਾ ਧਰ੍ਮਸੁਤਃ ਸੋਮੋ ਦੇਵੋ ਵਸੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਚਮਕਦੇਆਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮਸੁਤਾ, ਸੋਮਾ ਤੇ ਵਸੁ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬृਹਤ੍ਤੇਜਾਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਦੇਵੋ ਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯੋ ऽਗਿ ਰਸ੍ਸੁਤਃ
ਵੱਡੀ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ ਅਗਨਿ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚਰੋ ਵਿਰੂਪਸ੍ਤੁ ਸਂਜ੍ਞਾਪੁਤ੍ਰੋ ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ
ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ, ਜੋ ਵਿਅੰਗ ਹੈ, ਸੰਜਨਾ ਤੇ ਵਿਵਸਵਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ।
ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣ੍ਯृਕ੍ਸ਼ਨਾਮਾਨੋ ਦਾਕ੍ਸ਼ਾਯਣ੍ਯਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਨਕਸ਼ਤਰ, ਜੋ ਰਿਕਸ਼ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਕਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੋਮਰ੍ਕ੍ਸ਼ਗ੍ਰਹਸੂਰ੍ਯੇषੁ ਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾ ਹ੍ਯਭਿਮਾਨਿਨਃ
ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਚੰਦ, ਨਕਸ਼ਤਰ, ਗ੍ਰਹਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ੁਕ੍ਲਮਗ੍ਨਿਮਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸਹਸ੍ਰਾਂਸ਼ੋਰ੍ਵਿਵਸ੍ਵਤਃ
ਵਿਵਸਵਤ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਚਿੱਟਾ ਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਆਪ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਮਂ ਮਨੋਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਰਸ਼੍ਮੇਰ੍ਗृਹਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਮਨੋਹਰ ਪੰਜ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਦਾ ਘਰ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਵਰਸ਼੍ਮੇਸ੍ਤੁ ਭੌਮਸ੍ਯ ਲੌਹਿਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮਮ੍ਮਯਮ੍
ਭੌਮ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਨੌ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਲੋਹਾ ਤੇ ਲਾਲ ਹੈ।
ਅषृ ਰਸ਼੍ਮਿਗृਹਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕृष੍ਣਂ ਮਨ੍ਦਸ੍ਯ ਚਾਮ੍ਮਯਮ੍
ਮੰਦਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅਠ ਕਿਰਨਾਂ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਕਾਲਾ ਤੇ ਲੋਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਾਰਕਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਅਮ੍ਮਯਾਸ੍ਤ੍ਤ੍ਵੇ ਕਰਸ਼੍ਮਯਃ
ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ।
ਘਨਤੋਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਕਲ੍ਪਾਦਾਵੇਵ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਾੜੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਜਾਣੋ, ਜਿਹੜੇ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਣੇ।
ਨਵਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵਿष੍ਕਂਭਃ ਸਵਿਤੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਸਵਿਤਾ ਦਾ ਧੁਰਾ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸੂਰ੍ਯਵਿਸ੍ਤਾਰਾਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਰਃ ਸ਼ਸ਼ਿਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦ੍ਧृਤ੍ਯ ਪृਥਿਵੀਛਾਯਾਂ ਨਿਰ੍ਮਿਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਕृਤਿਃ
ਪ੍ਰਥਵੀ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈ ਕੇ ਗੋਲ ਆਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।