ਯਾਵਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਰਾਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਿਵਿ
ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ,
ਸਾਕਾਰਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ਼ਃ
ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੀ ਅਸਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞਃ ਪਰਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਧਰ੍ਮੋ ਮਰ੍ਦ੍ਧਾਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਯਜਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਰ੍ਯਮਾ ਚੈਵ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਤਸ੍ਯ ਸਕ੍ਥਿਨੀ
ਉਸਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਆਰਯਮਾਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਪੁਚ੍ਛੇ ऽਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਮਾਰੀਚਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋ ਧ੍ਰੁਵਃ
ਪੂਛ 'ਤੇ ਅੱਗ, ਮਹਿੰਦਰ, ਮਾਰੀਚ, ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹਨ।
ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਮੂਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤਾਰਾਗਣੈਃ ਸਹ
ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ,
ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿष੍ਠਿਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਧ੍ਰੁਵਮੇਵ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੁਆਰਾ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨੀਨ੍ਦ੍ਰਕਸ਼੍ਯਪਾਨਾਂ ਤੁ ਚਰਮੋ ऽਸੌ ਧ੍ਰੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਅੱਗ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਵਿਚੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੇਰੁਮਾਲੋਕਯਤ੍ਯੇष ਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍
ਉਹ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੇ ਹੱਦ 'ਤੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰੁਤ੍ਤਰਂ ਭੂਯਸ੍ਤਦਾ ਤੇ ਰੋਮਹਰ੍षਣਮ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ।
ਕਥਂ ਦੇਵਗृਹਾਣਿ ਸ੍ਯੁਃ ਕਥਂ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿਵਰ੍ਣਯ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ? ਚਾਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ?
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵਚਨਂ ਤੇषਾਂ ਤਦਾ ਸੂਤਃ ਸਮਾਹਿਤਃ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤਾ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਮਾਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਕਿਹਾ,
ਯਥਾ ਦੇਵਗृਹਾਣੀਹ ਸੂਰ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਗ੍ਰਹਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਿਵ੍ਯਸ੍ਯ ਭੌਤਿਕਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰਬ੍ਯੋਨੇਃ ਪਾਰ੍ਥਿ ਵਸ੍ਯ ਤੁ
ਦਿਵਿਆ, ਭੌਤਿਕ, ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ,
ਅਵ੍ਯਾਕृਤਮਿਦਂ ਤ੍ਵਾਸੀਨ੍ਨੈਸ਼ੇਨ ਤਮਸਾਵृਤਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਅਪ੍ਰਗਟ ਸੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ।
ਸ੍ਵਯਂਭੂਰ੍ਭਗਵਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਲੋਕਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ
ਉਥੇ ਸਵੈਭੂ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ,
ਸੋ ऽਗ੍ਨਿਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਥ ਲੋਕਾਦੌ ਪृਥਿਵੀਜਲਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਪਵਨੋ ਯਸ੍ਤੁ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ ਸੋ ऽਗ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਵਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਉਹ ਅੱਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵੈਦ੍ਯੁਤੋ ऽਬ੍ਜਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ऽਥ ਲਕ੍ਸ਼ਮਮ੍
ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਤਸ੍ਮਾਦਪਃ ਪਿਬਨ੍ਸੂਰ੍ਯੋ ਗੋਭਿਰ੍ਦੀਪ੍ਯਤ੍ਯਸੌ ਦਿਵਿ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਵਾ ਨਾਂ ਚ ਕੁਕ੍ਸ਼ਿਸ੍ਥੋ ਨਾਦ੍ਭਿਃ ਸ਼ਾਸ੍ਯਤਿ ਪਾਵਕਃ
ਮਾਨਵਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੱਗ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਞ੍ਚਿਦਪ੍ਸੁ ਮਤਂ ਤੇਜਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦृष੍ਟਮਬਿਂ ਧਨਮ੍
ਕੁਝ ਚਮਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਚਮਕ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਰ੍ਚਿष੍ਮਾਨ੍ਪਵਮਾਨੋ ऽਗ੍ਨਿਰ੍ਨਿष੍ਪ੍ਰਭੋ ਜਾਠਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਅੱਗ ਚਮਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੇਟ ਦੀ ਅੱਗ ਨਿਰਚਮਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭਾ ਸੌਰੀ ਤੁ ਪਾਦੇਨ ਹ੍ਯਸ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਦੇਵਾਕਰੇ
ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਡੁੱਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਦ੍ਯਨ੍ਤਂ ਚ ਪੁਨਃ ਸੂਰ੍ਯਮੌष੍ਣਮਯਮਾਗ੍ਨੇਯਮਾਵਿਸ਼ਤ੍
ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਮੁੜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਤਾਪ ਵੱਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਕਾਸ਼੍ਯਂ ਚ ਤਥੌष੍ਣ੍ਯਂ ਚ ਸੌਰਾਗ੍ਨੇਯੇ ਤੁ ਤੇਜਸੀ
ਚਮਕ ਅਤੇ ਤਾਪ ਸੂਰਜ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ।
ਉਤ੍ਤਰੇ ਚੈਵ ਭੂਮ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧੇ ਤਥਾ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਹੈ, ਤੇ ਦੱਖਣ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਪ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਦਿਵਾਰਤ੍ਰਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਾਤ੍
ਇਸ ਕਰਕੇ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਕ੍ਤਂ ਪੁਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਆਪੋ ऽਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਭਾਸ੍ਵਰਾਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਮੁੜ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਰੌਸ਼ਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।