ਅਥ ਕੇਤੁਰਥਸ੍ਯਾਸ਼੍ਵਾ ਅष੍ਟੌ ਵੈ ਵਾਤਰਂਹਸਃ
ਹੁਣ, ਕੇਤੂ ਦੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਤੇਜ਼ ਘੋੜੇ ਹਨ।
ਏਤੇ ਵਾਹਾ ਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਚ ਹ੍ਯੁਪਾਖ੍ਯਾਤਾ ਰਥੈਃ ਸਹ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਹੋ ਗਈ।
ਤਪਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਾਮ੍ਯਮਾਣਾਸ੍ਤੁ ਯਥਾਯੋਗਂ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਵੈ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਪਰਿਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਤਦ੍ਬ੍ਰਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸੁਰ੍ਯਗ੍ਰਹਾ ਦਿਵਿ
ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਨਹ੍ਯੁਦਕੇ ਨੌਸ੍ਤੁ ਸਲਿਲੇਨ ਸਹੋ ਹ੍ਯਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਰੁਕਦੀ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਪ੍ਪਮਾਣਾ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯੋਮ੍ਨਿ ਦੇਵਗਣਾਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵਾ ਧ੍ਰੁਵੇ ਨਿਬਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਯੋ ਭ੍ਰਾਮਯਨ੍ਤਿ ਤਾਃ
ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੂਤਾਰੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਿ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਾਤਬਦ੍ਧਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਯਤੋ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿ ਵਹਤੇ ਪ੍ਰਵਹਸ੍ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।
ਸੈष ਤਾਰਾਮਯੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰੋ ਧ੍ਰੁਵੋ ਦਿਵਿ
ਇਹ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ, ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰੂਤਾਰੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਰਾਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਿਵਿ
ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਤਾਰਿਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ 'ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ,
ਸਾਕਾਰਃ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸ਼ਃ
ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਦੀ ਅਸਲੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਯਜ੍ਞਃ ਪਰਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਧਰ੍ਮੋ ਮਰ੍ਦ੍ਧਾਨਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਯਜਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਧਰਮ ਉਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਰ੍ਯਮਾ ਚੈਵ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਤਸ੍ਯ ਸਕ੍ਥਿਨੀ
ਉਸਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਆਰਯਮਾਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਪੁਚ੍ਛੇ ऽਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਮਾਰੀਚਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋ ਧ੍ਰੁਵਃ
ਪੂਛ 'ਤੇ ਅੱਗ, ਮਹਿੰਦਰ, ਮਾਰੀਚ, ਕਸ਼ਯਪ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਹਨ।
ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਚਨ੍ਦ੍ਰਮੂਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਾਸ੍ਤਾਰਾਗਣੈਃ ਸਹ
ਨਕਸ਼ਤਰ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ,
ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿष੍ਠਿਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਧ੍ਰੁਵਮੇਵ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍
ਇਹ ਸਾਰੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੁਆਰਾ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਅਗ੍ਨੀਨ੍ਦ੍ਰਕਸ਼੍ਯਪਾਨਾਂ ਤੁ ਚਰਮੋ ऽਸੌ ਧ੍ਰੁਵਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਅੱਗ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਯਪ ਵਿਚੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੇਰੁਮਾਲੋਕਯਤ੍ਯੇष ਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਮ੍
ਉਹ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੇ ਹੱਦ 'ਤੇ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰੁਤ੍ਤਰਂ ਭੂਯਸ੍ਤਦਾ ਤੇ ਰੋਮਹਰ੍षਣਮ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ।
ਕਥਂ ਦੇਵਗृਹਾਣਿ ਸ੍ਯੁਃ ਕਥਂ ਜ੍ਯੋਤੀਂषਿਵਰ੍ਣਯ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ? ਚਾਨਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ?
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵਚਨਂ ਤੇषਾਂ ਤਦਾ ਸੂਤਃ ਸਮਾਹਿਤਃ
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਤਾ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਰ੍ਥੇ ਮਾਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞੈਰ੍ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਮਝ ਨਾਲ ਕਿਹਾ,
ਯਥਾ ਦੇਵਗृਹਾਣੀਹ ਸੂਰ੍ਯਚਨ੍ਦ੍ਰਗ੍ਰਹਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਦਿਵ੍ਯਸ੍ਯ ਭੌਤਿਕਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰਬ੍ਯੋਨੇਃ ਪਾਰ੍ਥਿ ਵਸ੍ਯ ਤੁ
ਦਿਵਿਆ, ਭੌਤਿਕ, ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ,
ਅਵ੍ਯਾਕृਤਮਿਦਂ ਤ੍ਵਾਸੀਨ੍ਨੈਸ਼ੇਨ ਤਮਸਾਵृਤਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਅਪ੍ਰਗਟ ਸੀ, ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ।
ਸ੍ਵਯਂਭੂਰ੍ਭਗਵਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਲੋਕਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਸਾਧਕਃ
ਉਥੇ ਸਵੈਭੂ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ,
ਸੋ ऽਗ੍ਨਿਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਥ ਲੋਕਾਦੌ ਪृਥਿਵੀਜਲਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਪਵਨੋ ਯਸ੍ਤੁ ਲੋਕੇ ऽਸ੍ਮਿਨ੍ਪਾਰ੍ਥਿਵਃ ਸੋ ऽਗ੍ਨਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਹਵਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਉਹ ਅੱਗ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵੈਦ੍ਯੁਤੋ ऽਬ੍ਜਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤੇषਾਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ऽਥ ਲਕ੍ਸ਼ਮਮ੍
ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸੀਅਤਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।