ਤਤਸ੍ਤਦਾ ਵਹੋ ਵਾਯੁਰ੍ਹੇਮਵਨ੍ਤਂ ਸਮੁਦ੍ਵਹਨ੍
ਫਿਰ, ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹਵਾ ਹੇਮਵੰਤ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ।
ਹਿਮਵਨ੍ਤਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵृष੍ਟਿਸ਼ੇषਂ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਹਿਮਵਤ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਵਰਖਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਰ੍षਦ੍ਵਯਂ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸਸ੍ਯਦ੍ਵਯਵਿਵृਦ੍ਧਯੇ
ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਾਧ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯ ਏਵ ਤੁ ਵृष੍ਟੀਨਾਂ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ
ਸੂਰਜ ਹੀ ਵਰਖਾ ਦਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਰੁਵੇਣਾਧਿष੍ਠਿਤਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯਾਂ ਵृष੍ਟੌ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਧ੍ਰੁਵ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਵਰਖਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਗ੍ਰਹੋ ਨਿਃਸृਤ੍ਯ ਸੂਰ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨੇ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਮਣ੍ਡਲੇ
ਇੱਕ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇਆਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਸੂਰ੍ਯਰਥਸ੍ਯਾਥ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਹੁਣ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ਹਿਰਣ੍ਮਯੇਨ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤਥੈਵ ਹਰਿਦਰ੍ਵਣਾ
ਮਹਾਨ ਸੂਰਜ ਸੋਨੇ ਦੇ, ਹਰਾ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚਕ੍ਰੇਣ ਭਾਸ੍ਵਤਾ ਸੂਰ੍ਯਃ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੇਨ ਪ੍ਰਸਰ੍ਪਤਿ
ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਰਥ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾਰ ਪਹੀਏ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵਿਗੁਣੋ ऽਸ੍ਯ ਰਥੋਪਸ੍ਥਾਦੀषਾਦਣ੍ਡਃ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ
ਇਸ ਰਥ ਦੇ ਪਲੰਘ ਤੋਂ ਮਾਪਣ ਵਾਲੀ ਲੱਕੜ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡੀ ਹੈ।
ਅਸਂਗਃ ਕਾਞ੍ਚਨੋ ਦਿਵ੍ਯੋ ਯੁਕ੍ਤਃ ਪਵਨਗੈਰ੍ਹਯੈਃ
ਉਹ ਰਥ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਿਆ, ਸੋਨੇ ਦਾ, ਦਿਵਿਆ ਹੈ ਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਵਾਰੁਣਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ੍ਯੇਹ ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਦृਸ਼ਸ੍ਤੁ ਸਃ
ਇਹ ਰਥ ਆਪਣੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਰੁਣ ਦੇ ਰਥ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਅਥੈਤਾਨਿ ਤੁ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ ਰਥਸ੍ਯ ਹ
ਹੁਣ ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।
ਅਹਸ੍ਤੁ ਨਾਭਿਃ ਸੌਰਸ੍ਯ ਏਕਚਕ੍ਰਸ੍ਯ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ
ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਦੇ ਇਕ ਪਹੀਏ ਵਾਲੇ ਰਥ ਦੀ ਨਾਭੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਥਨੀਡਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਹ੍ਯੇष ਚਾਯਨੇ ਕੂਬਰਾਵੁਭੌ
ਇਹ ਰਥ ਦੀ ਬੈਠਕ ਹੈ, ਤੇ ਦੋ ਲੱਕੜਾਂ ਦੋ ਅਯਨ ਹਨ।
ਤਸ੍ਯ ਕਾष੍ਠਾ ਸ੍ਮृਤਾ ਘੋਣਾ ਅਕ੍ਸ਼ਦਣ੍ਡਃ ਕ੍ਸ਼ਣਸ੍ਤੁ ਵੈ
ਰਥ ਦਾ ਧੁਰਾ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਜੋੜ ਪੋਲ ਹੈ, ਤੇ ਪਲ ਇਕ ਪਿੰਨ ਹੈ।
ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਵਰੂਥੋ ਧਰ੍ਮੋ ऽਸ੍ਯ ਧ੍ਵਜ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਃ
ਰਾਤ ਰਥ ਦੀ ਢਕਣੀ ਹੈ, ਧਰਮ ਉਸ ਦਾ ਝੰਡਾ ਹੈ ਤੇ ਝੰਡਾ ਉੱਤੇ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਪ੍ਤਾਸ਼੍ਵਰੂਪਾਸ਼੍ਛਨ੍ਦਾਸਿ ਵਹਨ੍ਤੋ ਵਾਮਤੋ ਧੁਰਮ੍
ਸੱਤ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਛੰਦਾਂ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਜੋੜ ਉਠਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਙ੍ਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਬृਹਤੀ ਚੈਵ ਹ੍ਯੁष੍ਣਿਕ੍ਚੈਵ ਤੁ ਸਪ੍ਤਮੀ
ਪੰਕਤੀ, ਬ੍ਰਹਤੀ ਤੇ ਉਸ਼ਣਿਕ ਸੱਤਵੀਂ ਛੰਦ ਹਨ।
ਸਹਚਕ੍ਰੋ ਭ੍ਰਮਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਃ ਸਹਕ੍ਸ਼ੋ ਭ੍ਰਮਤੇ ਧ੍ਰੁਵਃ
ਸਾਥੀ ਪਹੀਏ ਨਾਲ ਧੁਰਾ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ; ਸਾਥੀ ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਵ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮਰ੍ਥਵਸ਼ਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ੋ ਰਥਸ੍ਯ ਤੁ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰਥ ਦੀ ਬਣਤਰ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ।
ਤੇਨਾਸੌ ਤਰਣਿਰ੍ਦੇਵੋ ਭਾਸ੍ਵਤਾ ਸਰ੍ਪਤੇ ਦਿਵਿ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਚਮਕਦਾ ਤਰਣੀ ਦੇਵਤਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਰੁਵੇ ਤੌ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਰਸ਼੍ਮੀ ਚ ਚਕ੍ਰਯੁਗਯੋਸ੍ਤੁ ਵੈ
ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ, ਉਹ ਦੋ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਚੱਕਰਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ।
ਯੁਗਾਕ੍ਸ਼ਕੋਟੀ ਤੇ ਤਸ੍ਯ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਸ੍ਯ ਹਿ
ਰਥ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ, ਉਸ ਦੇ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਅਕਸਲਾਂ ਦੇ ਕੋਨੇ ਹਨ।
ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛੇਤਾਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਰਸ਼੍ਮੀ ਤੁ ਤਾਵੁਭੌ
ਉਹ ਦੋ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਪਿੱਛੇ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕੀਲਾਸਕ੍ਤਾ ਯਥਾ ਰਜ੍ਜੁਰ੍ਭ੍ਰਂਮਤੇ ਸਰ੍ਵਤੋ ਦਿਸ਼ਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਢੰਡੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਰੱਸੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ,
ਵਰ੍ਦ੍ਧਤੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੇ ਚੈਵ ਭ੍ਰਮਤੋ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਪ੍ਰਗृਹੀਤੌ ਵੈ ਤੌ ਰਸ਼੍ਮੀ ਨਯਤੋ ਰਵਿਮ੍
ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਉਹ ਦੋ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਫੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਦਾ ਸੋ ऽਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਸੂਰ੍ਯੋ ਭ੍ਰਮਤੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ
ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸੂਰਜ ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਰੁਵੇਣ ਮੁਚ੍ਯਮਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਰਸ਼੍ਮਿਭ੍ਯਾਂ ਪੁਨਰੇਵ ਤੁ
ਜਦੋਂ ਧ੍ਰੁਵ ਉਹ ਦੋ ਰੋਸ਼ਨੀਆਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ,