ਆਦਿਤ੍ਯਪੀਤਂ ਸਕਲਂ ਸੋਮਃ ਸਂਕ੍ਰਮਤੇ ਜਲਮ੍
ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਪੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਸੋਮਾਤ੍ਸ੍ਰਵਤੇ ਹ੍ਯਂਬੁ ਤਦਨ੍ਨੇष੍ਵੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਚੰਦ ਤੋਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਪਤਤੇ ਚਾਸਕृਜ੍ਜਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਂਧਾਰਣਾਰ੍ਥਂ ਲੋਕਾਨਾਂ ਮਾਯੈषਾ ਵਿਸ਼੍ਵਨਿਰ੍ਮਿਤਾ
ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ੋ ਲੋਕਕृਦ੍ਦੇਵਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਰਚਨਹਾਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—
ਸਾਰ੍ਵਲੋਕਿਕਮਂਭੋ ਯਤ੍ਤਤ੍ਸੋਮਾਨ੍ਨਭਸਸ਼੍ਵ੍ਯੁਤਮ੍
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਣੀ ਚੰਦ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—
ਸੂਰ੍ਯਾਦੁष੍ਣਂ ਨਿਸ੍ਰਵਤੇ ਸੋਮਾਚ੍ਛੀਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ ਤੋਂ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸੋਮਾਧਾਰਾ ਨਦੀ ਗਙ੍ਗਾ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਵਿਮਲੋਦਕਾ
ਚੰਦ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਨਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਹ੍ਯਾਪੋ ਹ੍ਯਨੁਸृਤਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਪਾਣੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—
ਧੂਮਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਹ੍ਯਾਪੋ ਨਿष੍ਕਾਮਨ੍ਤੀਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਉਹ ਪਾਣੀ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਥੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜੋਰ੍ऽਕਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯ ਆਦਤ੍ਤੇ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਜਲਮ੍
ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਜੀਵਨਂ ਚ ਸਸ੍ਯਾਨਾਮਂਭਸ੍ਤਦਮृਤੋਪਮਮ੍
ਉਹ ਪਾਣੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ, ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਚ੍ਛਤ੍ਯਾਪੋ ਹਿ ਮੇਘੇਭ੍ਯਃ ਘੁਕ੍ਲਾਸ਼ੁਕ੍ਲੈਰ੍ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ
ਸੂਰਜ ਉਹ ਪਾਣੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਤੇ ਫਿੱਕੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਵਾਯੁਮਿਸ਼੍ਰਾਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਸ੍ਤਨਿਤਂ ਚੈਵ ਵੈਦ੍ਯੁਤਂ ਚਾਗ੍ਨਿਸਂਭਵਮ੍
ਤੂਫਾਨ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਬਿਜਲੀ—
ਨ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਤਸ਼੍ਚਾਪਸ੍ਤਦਭਂ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ
—ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਆਗ੍ਨੇਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪਕ੍ਸ਼ਜਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ
ਅੱਗ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਦਲ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ।
ਆਗ੍ਨੇਯਾ ਸ੍ਤੂष੍ਣਜਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਧੂਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍
ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਨਮਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਧੂੰਆ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਮਹਿषਾਸ਼੍ਚ ਵਾਰਾਹਾਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਰੂਪਿਣਃ
ਮਹਿਸ, ਸੂਅਰ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ—
ਜੀਮੂਤਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਹ੍ਯੇਤੇਭ੍ਯੋ ਜੀਵਸਂਭਵਃ
—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਜੀਮੂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਮੂਕਮੇਘਾ ਮਹਾਕਾਯਾ ਆਵਹਸ੍ਯ ਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ
ਮੂਕ ਬੱਦਲ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹਵਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰ੍ਵਤਾਗ੍ਰ ਨਿਤਂਬੇषੁ ਵਰ੍षਤਿ ਚ ਰਸਂਤਿ ਚ
ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਉਹ ਬੱਦਲ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਸ ਰਸ ਕੇ ਵਗਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨਿਸ਼੍ਵਾਸਸਂਭਵਾਃ
ਜੋ ਬੱਦਲ ਬ੍ਰਹਮਜਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਾਹ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਸ਼ਸ਼੍ਰ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਣਾਦੇਨ ਭੂਮਿਃ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗਰੂਹੋਦ੍ਭਵਾ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜ ਕੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤੇष੍ਵਿਯਂ ਪ੍ਰਾਵृਡਾਸਕ੍ਤਾ ਭੂਤਾਨਾਂ ਜੀਵਿਤੋਦ੍ਭਵਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਰਖਾ ਦਾ ਮੌਸਮ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਏਤਂ ਯੋਜਨਮਾਤ੍ਰਾਚ੍ਚ ਸਾਧ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਾ ਨਿष੍ਕृਤਾਦਪਿ
ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੋਂ ਵੀ, ਸਾਧਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾਃ ਪਕ੍ਸ਼ਸਂਭਵਾਃ
ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ, ਜੋ ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਮਾਗਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸ਼ਿਵਮਿਚ੍ਛਤਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—
ਪੁष੍ਕਰਾਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾਸ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣੇਨੇਹ ਸ਼ਬ੍ਦਿਤਾਃ
ਇਸ ਕਾਰਨ, ਪੁਸ਼ਕਰਾਵਰਤਕਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤਵृष੍ਟੇਃ ਸ੍ਰष੍ਟਾਰਃ ਸਂਵਰ੍ਤਾਗ੍ਨੇ ਰ੍ਨਿਯਾਮਕਾਃ
ਉਹ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਵਰਖਾ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੰਵਰਤ ਅੱਗ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਕ ਹਨ।