ਏਤਦ੍ਵੇਦਿਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਸ੍ਤਨ੍ਨੋ ਨਿਗਦ ਸਤ੍ਤਮ
ਅਸੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਓ ਸਤਕਾਰੀ ਜੀ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਂ ਚ ਸਂਮੋਹਯਤਿ ਯਤ੍ਪ੍ਰਜਾਃ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—
ਉਤ੍ਤਾਨਪਾਦਪੁਤ੍ਰੋ ऽਸੌ ਮੇਢੀਭੂਤੋ ਧ੍ਰੁਵੋ ਦਿਵਿ
ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਖੜਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਨ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਚਕ੍ਰਵਤ੍
ਤਾਰੇ ਉਸਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਗੱਡੇ ਹੋਏ, ਪਹੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ।
ਸੂਰ੍ਯਾਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸੌ ਤਾਰਾ ਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਾਣਿ ਗ੍ਰਹੈਃ ਸਹ
ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਯੋਗਸ਼੍ਚ ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ, ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ, ਚਲਣ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸਤਾ—
ਵਿषੁਵਦ੍ਗ੍ਰਹਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰੁਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਵਿਸ਼ੁਵਦ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਰੰਗ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਂ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਚ ਧ੍ਰੁਵਾਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਫਲ ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਦੇष ਦੀਪ੍ਤ ਕਿਰਣਃ ਸ ਕਾਲਗ੍ਨਿਰ੍ਦਿਵਾਕਰਃ
ਉਹੀ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ—ਕਾਲ ਅੱਗ, ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ।
ਸੂਰ੍ਯਃ ਕਿਰਮਜਾਲੇਨ ਵਾਯੁਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਪੀਤਂ ਸਕਲਂ ਸੋਮਃ ਸਂਕ੍ਰਮਤੇ ਜਲਮ੍
ਸੂਰਜ ਦੁਆਰਾ ਪੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਚੰਦ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਤ੍ਸੋਮਾਤ੍ਸ੍ਰਵਤੇ ਹ੍ਯਂਬੁ ਤਦਨ੍ਨੇष੍ਵੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਚੰਦ ਤੋਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਮੁਤ੍ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਪਤਤੇ ਚਾਸਕृਜ੍ਜਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਂਧਾਰਣਾਰ੍ਥਂ ਲੋਕਾਨਾਂ ਮਾਯੈषਾ ਵਿਸ਼੍ਵਨਿਰ੍ਮਿਤਾ
ਇਹ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾਏ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼ੋ ਲੋਕਕृਦ੍ਦੇਵਃ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਰਚਨਹਾਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—
ਸਾਰ੍ਵਲੋਕਿਕਮਂਭੋ ਯਤ੍ਤਤ੍ਸੋਮਾਨ੍ਨਭਸਸ਼੍ਵ੍ਯੁਤਮ੍
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਾਣੀ ਚੰਦ ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—
ਸੂਰ੍ਯਾਦੁष੍ਣਂ ਨਿਸ੍ਰਵਤੇ ਸੋਮਾਚ੍ਛੀਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਗਰਮੀ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਚੰਦ ਤੋਂ ਠੰਡਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸੋਮਾਧਾਰਾ ਨਦੀ ਗਙ੍ਗਾ ਪਵਿਤ੍ਰਾ ਵਿਮਲੋਦਕਾ
ਚੰਦ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਗੰਗਾ ਨਦੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ, ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਹ੍ਯਾਪੋ ਹ੍ਯਨੁਸृਤਾਸ਼੍ਚ ਯਾਃ
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਪਾਣੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ—
ਧੂਮਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਤਾ ਹ੍ਯਾਪੋ ਨਿष੍ਕਾਮਨ੍ਤੀਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਉਹ ਪਾਣੀ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਇੱਥੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੇਜੋਰ੍ऽਕਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯ ਆਦਤ੍ਤੇ ਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰ੍ਜਲਮ੍
ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਂਜੀਵਨਂ ਚ ਸਸ੍ਯਾਨਾਮਂਭਸ੍ਤਦਮृਤੋਪਮਮ੍
ਉਹ ਪਾਣੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ, ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਚ੍ਛਤ੍ਯਾਪੋ ਹਿ ਮੇਘੇਭ੍ਯਃ ਘੁਕ੍ਲਾਸ਼ੁਕ੍ਲੈਰ੍ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ
ਸੂਰਜ ਉਹ ਪਾਣੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਤੇ ਫਿੱਕੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਵਾਯੁਮਿਸ਼੍ਰਾਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਯਵ੍ਯਂ ਸ੍ਤਨਿਤਂ ਚੈਵ ਵੈਦ੍ਯੁਤਂ ਚਾਗ੍ਨਿਸਂਭਵਮ੍
ਤੂਫਾਨ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਬਿਜਲੀ—
ਨ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਯਤਸ਼੍ਚਾਪਸ੍ਤਦਭਂ ਕਵਯੋ ਵਿਦੁਃ
—ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਆਗ੍ਨੇਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪਕ੍ਸ਼ਜਾਸ਼੍ਚ ਪृਥਗ੍ਵਿਧਾਃ
ਅੱਗ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਤੇ ਪੰਖਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਦਲ, ਹਰ ਇੱਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਨ।
ਆਗ੍ਨੇਯਾ ਸ੍ਤੂष੍ਣਜਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਧੂਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍
ਅੱਗ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਚੁੱਪਚਾਪ ਜਨਮਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਧੂੰਆ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਮਹਿषਾਸ਼੍ਚ ਵਾਰਾਹਾਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਤਮਾਤਙ੍ਗਰੂਪਿਣਃ
ਮਹਿਸ, ਸੂਅਰ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ—
ਜੀਮੂਤਾ ਨਾਮ ਤੇ ਮੇਘਾ ਹ੍ਯੇਤੇਭ੍ਯੋ ਜੀਵਸਂਭਵਃ
—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਜੀਮੂਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।