ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਧ੍ਯਨ੍ਦਿਨਾਤ੍ਕਾਲਾਦਪਰਾਹ੍ਣ ਇਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਸ ਮੱਧਿਆਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ, ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਅਪਰਾਹਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪਰਾਹ੍ਣੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਤੁ ਕਾਲਃ ਸਾਯਾਹ੍ਨ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਅਪਰਾਹਨ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸਾਯੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦਸ਼ਪਞ੍ਚਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤ ਵੈ ਹ੍ਯਹਰ੍ਵੈषੁਵਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਦਸਵਾਂ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿਸ਼ੁ ਸਮੇਂ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਹਸ੍ਤੁ ਗ੍ਰਸਤੇ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਸਤੇ ਤ੍ਵਹਃ
ਦਿਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਮਂ ਸੋਮਃ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਵੌਚ ਪਕ੍ਸ਼ੌਭਵੇਨ੍ਮਾਸੋ ਦ੍ਵੌਮਾਸਾਵਰ੍ਕਜਾਵृਤੁਃ
ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਰੁੱਤ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਨਿਮੇषਾ ਵਿਦ੍ਯੁਤਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾष੍ਟਾਸ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚ ਚ
ਇੱਕ ਨਿਮੇਸ਼, ਇੱਕ ਵਿਦਯੁਤ ਅਤੇ ਕਾਠੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਦਰਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤੈਕਾ ਦ੍ਵ੍ਯਧਿਕਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ षਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਤ੍ਤਰਾ
ਸੱਤ, ਇੱਕ, ਦੋ ਵਧਾ ਕੇ ਤੀਹ ਮਾਤਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਤੀਹ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਤ੍ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯष੍ਟੌ ਚ ਵਿਦ੍ਯੁਤਃ
ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਅਠ ਸੌ ਵਿਦਯੁਤ ਹਨ।
ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਵਿਦ੍ਯੁਤੇ ਦ੍ਵੇ ਚ ਸਂਯੁਤੇ
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿਲ ਕੇ ਚਾਰ ਸੌ ਦੋ ਵਿਦਯੁਤ ਹਨ।
ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਮਾਨਵਿਕਲ੍ਪਿਤਾਃ
ਸਾਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੰਜ ਵੰਡਾਂ ਚਾਰ ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ
ਪਹਿਲਾ ਸੰਵਤਸਰ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਮੋਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਯੁਗਸਂਹਿਤਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਵਤਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਤਾਨ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੁਦਯਾਦ੍ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਚ
ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਅਠ ਸੌ ਤੀਹ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚ ਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਂ ਚਾਪਿ षष੍ਟਿਵਰ੍षਂ ਚ ਭਾਸ੍ਕਰਮ੍
ਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਪੈਂਤੀ ਸਾਲ ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਹਨ।
ਏਕषष੍ਟਿ ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਮृਤੁਰੇਕੋ ਵਿਭਾਵ੍ਯਤੇ
ਇਕ ਸਠ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਰਿਤੂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਾਨਂ ਤਚ੍ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੋਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਮਯਨਸ੍ਯ ਹ
ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੂ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜੀ ਸਾਲ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਯੈਃਪੁਰਾਣੇ ਹਿ ਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਇਹ ਚਾਰ ਮਾਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚਿਤਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰੀਣਿਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸ਼ृਙ੍ਗਾਣਿ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤੀਵ ਨਭਸ੍ਤਲਮ੍
ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਚੋਟੀਾਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ।
ਏਕਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਗਵਿष੍ਕਂਭਵਿਸ੍ਤਾਰਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਇੱਕ ਰਸਤੇ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹੈ, ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਰਾਜਤਂ ਚੈਵ ਸ਼ृਙ੍ਗਂ ਤੁ ਸ੍ਫਟਿਕਪ੍ਰਭਮ੍
ਦੱਖਣੀ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ, ਤੇ ਇੱਕ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਕੂਟੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸ਼ੈਲਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਵਾਨਿਤਿ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਚੋਟੀ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ ਸ਼੍ਰਿੰਗਵਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਂਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਮਧ੍ਯਮਾਂ ਗਤਿਮਾਸ੍ਥਿਤਃ
ਸ਼ਰਦ ਅਤੇ ਵਸੰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਇਹ ਮਧਿਆਮ ਰਾਹ ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਨੁਲਿਪ੍ਤਾ ਇਵਾਭਾਨ੍ਤਿ ਪਦ੍ਮਰਕ੍ਤੈਰ੍ਗਭਸ੍ਤਿਭਿਃ
ਉਹ ਪਦਮ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
ਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤਾ ਦਸ਼ ਪਞ੍ਚੈਵ ਅਹੋ ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤੀ
ਦਸ ਤੇ ਪੰਜ ਮੁਹੂਰਤ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਾਖਾਨਾਂ ਤਦਾ ਜ੍ਞੇਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੰਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝੋ।
ਤਦਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕृਤ੍ਤਿਕਾਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍
ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੰਦ ਕ੍ਰਿਤਿਕਾ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣੋ।
ਵਿषੁਵਂ ਤਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦੇਵਮਾਹੁਰ੍ਮਹਰ੍षਯਃ
ਇਹ ਵਿਸ਼ੁਵ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਸਮਾ ਰਾਤ੍ਰਿਰਹਸ਼੍ਚੈਵ ਯਦਾ ਤਦ੍ਵਿषੁਵਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੁਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਮੁਖਮੇਤਤ੍ਤੁ ਦੈਵਤਮ੍
ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵਿਆ ਮੂੰਹ ਹੈ।