ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਪੁਰਾਣਮ੍
ਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਪਰਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਲੋਕਾ ਸਾ ਧਰਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰ, ਉਹ ਚਾਨਣ ਧਰਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਤ੍ਰੇ ਮਹਤਿ ਪਾਤ੍ਰਾਣਿ ਯਥੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਨਿ ਤੁ
ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਭਾਂਡੇ ਸਮੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ੇ ਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾ ਮਤਾਃ
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗ ਵੀ ਅੰਦਰ ਸਮੇਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਯਾਵਦੇਤਾਨਿ ਭੂਤਾਨਿ ਤਾਵਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਭੂਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾ ਖ੍ਯਾਯ ਤੁ ਭੂਤਾਨਿ ਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਪਰ੍ਤ੍ਤਿਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਜਦ ਭੂਤ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਕਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾਸ੍ਤਥੈਕ ਸ੍ਯੁਰ੍ਭੇਦਾ ਯੇ ਮਹਦਾਦਯਃ
ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗ ਮਹਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ-ਸਵਰੂਪ ਤੇ ਇਕ ਹਨ।
ਸਪ੍ਤਦ੍ਵੀਪਸਮੁਦ੍ਰਾਡ੍ਯੋ ਯਾਥਾਤਥ੍ਯਨ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਾਃ
ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ।
ਵੈਸ਼੍ਵਰੂਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪਰਿਣਾਮੈਕਦੇਸ਼ਿਕਃ
ਵਿਸ਼ਵ-ਸਵਰੂਪ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਭਾਗ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂਭੂਤਗਣਾਃ ਸਪ੍ਤ ਸਨ੍ਨਿਵਿष੍ਟਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਐਸੇ ਸੱਤ ਜਾਤੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਏਤਾਵਦੇਵ ਸ਼੍ਰੋਤਵ੍ਯਂ ਸਂਨਿਵੇਸ਼ੇ ਤੁ ਪਾਰ੍ਥੇਵੇ
ਪ੍ਰਥਵੀ ਦੇ ਸੰਯੋਜਨ ਬਾਰੇ ਇਤਨਾ ਹੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਹਂ ਪਰਿਮਾਣੇਨ ਨਂ ਸਂਖ੍ਯਾਤੁਮਿਹੋਤ੍ਸਹੇ
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
ਤਾਰਕਾਸਂਨਿਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਯਾਵਦ੍ਦਿਵ੍ਯਾਨੁਮਣ੍ਡਲਮ੍
ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਜਿੰਨੀ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਡਲ ਤਕ ਹੈ,
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕृਥਿਵ੍ਯਾ ਵੈ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਾਃ
ਇਥੋਂ ਅੱਗੇ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਹੇ ਗਿਆਨਵਾਨੋ।
ਪृਥਿਵੀ ਵਾਯੁਰਾਕਾਸ਼ਮਾਪੋ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍
ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਤੇ ਚਾਨਣ — ਇਹ ਪੰਜ ਤੱਤ ਹਨ।
ਜਨਨੀ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਧਰਾ ਧਰਾ
ਧਰਤੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨਾਨਾਨਦਨਦੀਸ਼ੈਲਾ ਨੈਕਜਾਤਿਸਮਾਕੁਲਾ
ਉਹ ਕਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਦੀਨਦਸਸੁਦ੍ਰਸ੍ਥਾਸ੍ਤਨ੍ਥਾ ਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਨਿਮਰ ਠਿਕਾਣਿਆਂ 'ਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
ਆਪੋ ऽਨਨ੍ਤਾ ਹਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਥਾਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕਗਃ
ਜਲ ਅੰਤਹੀਨ ਹਨ, ਇਹ ਜਾਣੋ; ਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਤਥਾਕਾਸ਼ਮਨਾਲੇਖ੍ਯਂ ਰਮ੍ਯਂ ਨਾਨਾਸ਼੍ਰਯਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਕਾਸ਼ ਪਕੜਣ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸੁਹਣਾ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਪਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮੁਦਕੇ ਪृਥਿਵ੍ਯੁਪਰਿ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਜਲ ਧਰਤੀ 'ਚ, ਪਾਣੀ 'ਚ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਏਵਂ ਮਤਮਨਨ੍ਤਸ੍ਯ ਭੌਤਿਕਸ੍ਯ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਤਹੀਨ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਇਕਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਭੂਮਿਰ੍ਜਲਮਥਾ ਕਾਸ਼ਮਿਤਿ ਯਾ ਯਾ ਪਰਂਪਰਾ
ਧਰਤੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼—ਇਹੀ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦਸ਼ਯੋਜਨਸਾਹਸ੍ਰਮੇਕਂ ਭੌਮਂ ਰਸਾਤਲਮ੍
ਭੂਮੀ ਰਸਾਤਲ ਦਸ ਯੋਜਨਿਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਲੰਬੇ ਖੇਤਰ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਤਤ੍ਵਲਂ ਨਾਮ ਸੁਤਲਂ ਤੁ ਤਤਃ ਪਰਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤਲ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੁਤਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤੋਰ੍ऽਵਾਕ੍ਚ ਤਲਂ ਨਾਮ ਪਰਤਸ਼੍ਚ ਰਸਾਤਲਮ੍
ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਤਲਾਤਲ ਨਾਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਰਸਾਤਲ ਹੈ।
ਕृष੍ਣਭੌਮਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਥਮੋ ਭੂਮਿਭਾਗਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਃ
ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਭੂਮ, ਕਾਲੀ ਧਰਤੀ, ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੀਤਭੌਮਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਮਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਯਃ
ਚੌਥਾ ਪੀਤਭੂਮ, ਪੀਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਕਣਕੜਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਥਮੇ ऽਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਲੇ ਖ੍ਯਾਤਮਸੁਰੇਦ੍ਰਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਿਰਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ 'ਚ ਪਹਿਲੇ 'ਚ ਅਸੁਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਹਿਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਪੁਰਂ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕੁਕਰ੍ਣਸ੍ਯ ਕਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਮਨ੍ਦਿਰਮ੍
ਇਥੇ ਸ਼ੰਕੁਕਰਨ ਦੀ ਨਗਰੀ ਅਤੇ ਕਬੰਧ ਦਾ ਮਹਿਲ ਵੀ ਹੈ।
ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਸ੍ਯ ਚ ਭੀਮਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਦਨ੍ਤਸ੍ਯ ਚਾਲਯਮ੍
ਰਾਕਸ਼ਸ ਭੀਮ ਅਤੇ ਸ਼ੂਲਦੰਤ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਇਥੇ ਹੈ।