ऋਕ੍ਸਾਮਯਜੁषਾਂ ਯੋਨਿਃ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸੂਰ੍ਯ ਚੋਨਿਰ੍ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵਰ੍षਾਯੁਃ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤਥਾ
ਉਹ ਗ੍ਰਹਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ, ਠੰਡ, ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸਵਿਤਾ ਭਾਨੁਰ੍ਜੀਵਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਕृਤਃ
ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ, ਸਵਿਤਾ, ਭਾਨੁ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਾਰਾਭਿਮਾਨੀ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ
ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਜੀਵਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮਕृਦੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਤਿਥੀਨਾਂ ਪਰ੍ਵਸਂਧੀਨਾਂ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਦਰ੍ਸ਼ਯੋਰਪਿ
ਉਹ ਤਿਥੀਆਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਵੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਪਿਤृਮਾਨ੍ਸੋਮਃ ਸ੍ਮृਤ ਇਙ੍ਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਕਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰਵਜ ਤੇ ਸਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਃ
ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚਲਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਨਕਾਲਕਰਣਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਂਪਾਦਯਨ੍ਨਪਿ
ਉਹ ਸਮਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਮਾਪ ਵਾਲੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚੋਪਕਾਰੈਰ੍ਯਸ੍ਤਨੁਭਿਃ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਭਿਃ
ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਦੀਆਂ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਕਰਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯੋਨਿਰਗ੍ਨੇਰਪਾਂ ਭੂਮੇ ਰਵੇਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਸਸ਼੍ਚਯਃ
ਉਹ ਅੱਗ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਕਰਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਵਾਯੁਰਨੁਵਤ੍ਸਰਃ
ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਅਨੁਵਤਸਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਤਰਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਨਾਂ ਲੋਕਾਤ੍ਮਾਨਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਤਿਤਾਃ
ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ऋषਿਰ੍ਵਿਪ੍ਰਾ ਮਹਾਦੇਵੋ ਭੂਤਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਃ
ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਹਾਂਦੇਵ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਪਿਤਾਮਹਾ ਹੈ।
ਆਤ੍ਮਾਵੇਸ਼ੇਨ ਭੂਤਾਨਾਮਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਸਂਭਵਃ
ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਉਪ-ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੂਰ੍ਯ੍ਯਸ਼੍ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੂ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ।
ਰੁਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋ ਭਗਵਾਞ੍ਜਗਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ
ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਏ।
ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵੀਰ੍ਯੇਣ ਲੋਕਾਨੁਗ੍ਰਹਕਾਰਕਮ੍
ਫਿਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਕਰੀ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵੈ ਸਰ੍ਵਥਾ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਵਦ੍ਭਿਰਭੀਜ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵਨਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਨੀਲਲੋਹਿਤਃ
ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਨੀਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮੁਖੈਰ੍ਦੇਵੈਃ ਸਮ੍ਯਗਿष੍ਟਫਲਾਰ੍ਥਿਭਿਃ
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਯਗ ਦੇ ਸਹੀ ਫਲ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ,
ਇਜ੍ਯਤੇ ਭਗਵਾਨ੍ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਰ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂਬਕ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤ੍ਰਯੰਬਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰ੍ਯਂਬਕਾ ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰੇਮ੍ਣਾ ਯੋਨਯਸ੍ਤਾ ਵਨਸ੍ਪਤੇਃ
ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਤ੍ਰਯੰਬਕਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਸ਼ ਘਾਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤ੍ਰਿਸਾਧਨਃ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਕਪਾਲਃ ਸ ਵੈ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਹ ਤ੍ਰਿਸਾਧਨ, ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਪੂੜੀ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਖੋਪੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਪਞ੍ਚਵਰ੍षਂ ਹਿ ਯੁਗਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪੰਡਤਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਯੁਗ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਸੈਕਃ षਟ੍ਕੋ ਵਿਜਜ੍ਞੇ ऽਥ ਮਧ੍ਵਾਦਿऋਤੁਸਂਜ੍ਞਕਃ
ਫਿਰ, ਛੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਧੂ ਆਦਿ ਰਿਤੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਦੀਵੇਗ ਇਵਾਸਕ੍ਤਃ ਕਾਲੋ ਧਾਵਤਿ ਸਂਹਰਨ੍
ਕਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਦੀ ਦੇ ਵਹਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਦੌੜਦਾ ਹੈ।
ਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍ਪਰਿਸਂਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪੁਤ੍ਰ ਪੌਤ੍ਰਮਨਨ੍ਤਕਮ੍
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੌਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।