ਅਤੀਤੋ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇਨ ਦृष੍ਟੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤੇ ਨ ਸਃ
ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਵਸਵਤ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ।
ਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਪਰ੍षਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸਨ੍ਯੇ ਤਾਨ੍ਨਿਬੋਧਤ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਪ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ।
ਅਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚੈਵ ਵਸਿष੍ਠਸ੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਸ੍ਵਾਯਂਭੁਵੇ ऽਤਰੇ
ਅਤਰੀ ਅਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਸਵਾਯੰਭੂ ਯੁਗ ਦੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ—
ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਾਨ੍ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ਹਵ੍ਯਃ ਸਵਨਃ ਸਤ੍ਤ੍ਰ ਏਵ ਚ
ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਹਵ੍ਯ, ਸਵਨ ਅਤੇ ਸਤ੍ਰਾ ਵੀ—
ਵਾਯੁਵੇਗਾ ਮਹਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾਨਃ ਪ੍ਰਥਮੇਂऽਤਰੇ
ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਯੁਗ ਦੇ ਰਾਜੇ—
ਸਪਿਸ਼ਾਚਮਨੁष੍ਯਞ੍ਚ ਸਸੁਪਰ੍ਣਾਪ੍ਸਰੋਗਣਮ੍
ਪਿਸ਼ਾਚ, ਮਨੁੱਖ, ਸੁਪਰਣ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ—
ਬਹੁਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਮਧੇਯਾਨਾਂ ਸਂਖ੍ਯਾ ਤੇषਾਂ ਕੁਤਃ ਕੁਲੇ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਂ ਹਨ, ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਕਾਲੇਨ ਮਹਤਾਤੀਤਾ ਅਯਨਾਬ੍ਦਯੁਗਕ੍ਰਮੈਃ
ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਦਿਨ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਰਾਹੀਂ।
ਕਸ੍ਯ ਯੋਨਿਃ ਕਿਮਾਦਿਸ਼੍ਚ ਕਿਂ ਸਤਤ੍ਤ੍ਵਃ ਕਿਮਾਤ੍ਮਕਃ
ਕਿਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਕੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਕੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਤੱਤ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ?
ਕਿਂ ਨਾਮਧੇਯਂ ਕੋ ऽਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਏਪ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ
ਕੀ ਨਾਂ, ਕੀ ਆਤਮਾ, ਅਤੇ ਕੀ ਸੱਚਾ ਤੱਤ? ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ।
ਸੂਰ੍ਯਯੋਨਿਰ੍ਨਿਮੇषਾਦਿਃ ਸਂਖ੍ਯਾਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਸੂਰਜ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਪਲਾਂ ਦਾ ਮਾਪਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਜਾਣਨਹਾਰ, ਤੇ ਅੱਖ ਹੈ।
ਸਂਵਤ੍ਸਰਃ ਸਤਤ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਚ ਨਾਮ ਚਾਸ੍ਯ ਕਲਾਤ੍ਮਕਃ
ਸਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਲ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚਧਾ ਪ੍ਰਵਿਭਕ੍ਤਾਂ ਤੁ ਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਹੁਣ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝੋ।
ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਥਮੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ
ਸਾਲ ਪਹਿਲਾ ਹੈ, ਪਰਿਵਤਸਰ ਦੂਜਾ ਹੈ—
ਪਞ੍ਚਮੋ ਵਤ੍ਸਰਸ੍ਤੇषਾਂ ਕਾਲਃਸ ਯੁਗਸਜ੍ਞਿਤਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਵਤਸਰ ਹੈ; ਉਹ ਸਮਾਂ ਯੁਗ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਤੁਰਗ੍ਨਿਸ੍ਤੁ ਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰੋ ਮਤਃ
ਕ੍ਰਤੂ ਨਾਮ ਦੀ ਯਜਨ ਅੱਗ ਹੀ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੁਕ੍ਲਕृष੍ਣਗਤਿਸ਼੍ਚਾਪਿ ਅਪਾਂ ਸਾਰਮਯਃ ਖਗਃ
ਸ਼ੁਕਲ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਪਖ ਦੀ ਚਾਲ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੱਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਪੰਛੀ—
ਯਸ਼੍ਚਾਯਂ ਪਵਤੇ ਲੋਕਾਂਸ੍ਤਨੁਭਿਃ ਸਪ੍ਤਸਪ੍ਤਭਿਃ
ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ—
ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦੁਦਗ੍ਰੁਦ੍ਰਃ ਸਂਭੂਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਸ੍ਤੁ ਯਃ
ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਉਗਰ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ।
ਸਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਮਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨਂ ਨਿਬੋਧਤ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਤੱਤ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।
ऋਕ੍ਸਾਮਯਜੁषਾਂ ਯੋਨਿਃ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਤਿਰੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਰਿਗ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਯਜੁਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਪੰਜਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਂਵਤ੍ਸਰਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸੂਰ੍ਯ ਚੋਨਿਰ੍ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਲ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਗ੍ਰਹਨਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਸ਼ੀਤੋष੍ਣਵਰ੍षਾਯੁਃ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤਥਾ
ਉਹ ਗ੍ਰਹਾਂ, ਤਾਰਿਆਂ, ਠੰਡ, ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹ, ਉਮਰ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵੈਕਾਰਿਕਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਃ
ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਆਦਿਤ੍ਯਃ ਸਵਿਤਾ ਭਾਨੁਰ੍ਜੀਵਨੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਤ੍ਕृਤਃ
ਉਹ ਆਦਿਤਿਆ, ਸਵਿਤਾ, ਭਾਨੁ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਾਰਾਭਿਮਾਨੀ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਰਿਵਤ੍ਸਰਃ
ਉਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਦੂਜਾ ਪਰਿਵਤਸਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਜੀਵਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਯੋਗਕ੍ਸ਼ੇਮਕृਦੀਸ਼੍ਵਰਃ
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਾਲਕ ਹੈ।
ਤਿਥੀਨਾਂ ਪਰ੍ਵਸਂਧੀਨਾਂ ਪੂਰ੍ਣਿਮਾਦਰ੍ਸ਼ਯੋਰਪਿ
ਉਹ ਤਿਥੀਆਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਧੀਆਂ, ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਤੇ ਅਮਾਵਸ ਦੀ ਵੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਪਿਤृਮਾਨ੍ਸੋਮਃ ਸ੍ਮृਤ ਇਙ੍ਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਮਕਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਪੂਰਵਜ ਤੇ ਸਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਲੋਕੇ ਸਰ੍ਵਚੇष੍ਟਾਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਃ
ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚਲਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।