ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਤਸ੍ਯੈਵ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਂਮੇਵ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਲਈ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਾ ਹ੍ਯਭਿਮਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਵਿਤ੍ਰਾਸਯਨ੍ਤੀ ਜਗਦਭ੍ਯੁਪੈਤਿ
ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਉਕ੍ਤੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਚ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?
ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਮਨੁਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦੇਵਾਨਾਮृषਿਭਿਃ ਸਹ
ਜਨਤਾ ਦੇ ਮਾਨਵਾਂ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ,
ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਦਾਨਵਾਨਾਂ ਚ ਯਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮੇਵ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍
ਦੈਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ,
ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਕਥਾਯੋਗਾ ਜਨ੍ਮ ਚਾਗ੍ਰ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਅਜੋਕੇ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਅਤੁੱਲ ਜਨਮ,
ਮਨਃ ਕਰ੍ਣਸੁਖਂ ਸੌਤੇ ਪ੍ਰੀਣਾਤ੍ਯਮृਤਸਨ੍ਨਿਭਮ੍
ਸਉਤੀ, ਇਹ ਮਨ ਤੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਸਤ੍ਤ੍ਰਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍
ਸਭ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਬਨ੍ਧੇषੁ ਸਂਪ੍ਰਲੀਨੇषੁ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਮੋਮਯੇ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਅਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤੁ ਸਹਸਾ ਯੋਜ੍ਯਗੈਸ੍ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਜੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ, ਜੋ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ,
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਤਃ ਸੂਤਸ੍ਤਦਾਸੌ ਲੋਮਹਰ੍षਣਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਤ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ,
ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥਾ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ,
ਦृष੍ਟੇਨੈਵਾਨੁਮੇਯਂ ਚ ਤਰ੍ਕਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ
ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਵਤ੍ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਗਹਨਂ ਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਔਖੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਚ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਣੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਆਪਣੀ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਕਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੋ ਧਰ੍ਮੋ ਗੁਣੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ
ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਵਿਭਾਗੇਨ ਤਾਵੇਤੌ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਵੁਭੌ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾ, ਇਕਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਅਧਿष੍ਠਾਸ੍ਯਤਿ ਤਾਨ੍ਗੁਣਾਨ੍
ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਗੇ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਵ੍ਯਂ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਯੋਃ
ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ,
ਤਸ੍ਮਾਦਕ੍ਸ਼ਰਮਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਸਾਮ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ
ਉਸ ਤੋਂ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਮਹਦਾਦ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇषਾਨ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਮਹੱਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਕ, ਚੌਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ।
ਆਦਿਦੇਵਃ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯਾਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਪ੍ਰਜਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਸਂਯੋਗਯੁਤੌ ਸਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਮੇਵ ਚ
ਦੋਵੇਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਕੁਝ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਤ੍ਯਯਮਮੋਘਂ ਚ ਸ੍ਥਿਤਾਵੁਦਕਮਤ੍ਸ੍ਯਵਤ੍
ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਤੇ ਪੱਕਾ, ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਤੇ ਮੱਛੀ।
ਅਜ੍ਞਾ ਗੁਣੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਰਜਃਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋ ऽਭਿਧੈਃ
ਅਗਿਆਨ ਗੁਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਜ, ਸਤਵ ਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ੇषਤਾਂ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਾਂ ਚ ਯਾਤਿ ਗੁਣਾਵਸਾਨੌषਧਿਭਿਰ੍ਮਨੁष੍ਯਃ
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਜਰੀਏ, ਮਨੁੱਖ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮੋਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਵਿਧਰ੍ਮਾਣਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਰਜ, ਸਤਵ ਤੇ ਤਮਸ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਹਨ।
ਸਂਸਿਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ऽਭਿਮਾਨਿਨਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੂਰੇ ਹੋਏ ਕੰਮ ਤੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।