ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਨ ਚ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਵृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨੇਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਪ੍ਰਕृਤੌ ਕਾਰਣੇ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵੋਪਤਿष੍ਠਤਿ
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਪृਥਕ੍ਵਂ ਵਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪੁਰੁषੋ ऽਪਿ ਵਾ
ਇੱਕਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ,
ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਸੋ ऽਪ੍ਯਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਵਾ ਭੋਜ੍ਯਮੇਵ ਚ
ਕਰਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਤਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਹੋਵੇ,
ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਤਦਨਾਖ੍ਯਾਨਾਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਵਾਦਹੇਤੁਭਿਃ
ਇਹ ਅਣਕਹਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਤਰਕ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਲਪ੍ਯ ਵਚਸਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ
ਸੱਚਾਈ ਬੋਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ।
ਵ੍ਯਪੇਤਸੁਖਦੁਃਖੇ ਚ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਗਤੇ
ਜਦੋਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਤੌ ਸਂਹਾਰਵਿਸ੍ਤਾਰੌ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਤਤਃ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਦੋਹਾਂ—ਸੰਘਾਰ ਤੇ ਵਧਾਵਾ—ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਸਭ ਕੁਝ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਫਿਰ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਮਾਂਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗੋ ਮਹਾਪੁਰੁषਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਤਸ੍ਯੈਵ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਤਤ੍ਪੁਰੁषਾਰ੍ਥਂਮੇਵ
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਪੁਰਖ ਦੇ ਲਈ।
ਅਨਾਦ੍ਯਨਨ੍ਤਾ ਹ੍ਯਭਿਮਾਨਪੂਰ੍ਵਕਂ ਵਿਤ੍ਰਾਸਯਨ੍ਤੀ ਜਗਦਭ੍ਯੁਪੈਤਿ
ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਉਕ੍ਤੋ ਹ੍ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਚ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਾਮ੍ਯਹਮ੍
ਮੈਂ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਦੱਸ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਦੱਸਾਂ?
ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਮਨੁਭਿਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਦੇਵਾਨਾਮृषਿਭਿਃ ਸਹ
ਜਨਤਾ ਦੇ ਮਾਨਵਾਂ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ,
ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਦਾਨਵਾਨਾਂ ਚ ਯਕ੍ਸ਼ਾਣਾਮੇਵ ਪਕ੍ਸ਼ਿਣਾਮ੍
ਦੈਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ,
ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਕਥਾਯੋਗਾ ਜਨ੍ਮ ਚਾਗ੍ਰ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਅਜੋਕੇ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਅਤੁੱਲ ਜਨਮ,
ਮਨਃ ਕਰ੍ਣਸੁਖਂ ਸੌਤੇ ਪ੍ਰੀਣਾਤ੍ਯਮृਤਸਨ੍ਨਿਭਮ੍
ਸਉਤੀ, ਇਹ ਮਨ ਤੇ ਕੰਨ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਸਤ੍ਤ੍ਰਿਣਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਨਮ੍
ਸਭ ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚਲਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
ਬਨ੍ਧੇषੁ ਸਂਪ੍ਰਲੀਨੇषੁ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਤਮੋਮਯੇ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਅਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਤੁ ਸਹਸਾ ਯੋਜ੍ਯਗੈਸ੍ਤਦਾ
ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਅਜੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਚਾਨਕ, ਜੋ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ,
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਤਃ ਸੂਤਸ੍ਤਦਾਸੌ ਲੋਮਹਰ੍षਣਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੂਤ ਲੋਮਹਰਸ਼ਣ ਨੇ,
ਅਤ੍ਰ ਵੋ ਵਰ੍ਤ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਥਾ ਸਰ੍ਗਃ ਪ੍ਰਪਤ੍ਸ੍ਯਤੇ
ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗੀ,
ਦृष੍ਟੇਨੈਵਾਨੁਮੇਯਂ ਚ ਤਰ੍ਕਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯੁਕ੍ਤਿਤਃ
ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤ ਵਤ੍ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਗਹਨਂ ਤਦ੍ਦੁਰਾਸਦਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ ਤੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਔਖੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਪੁਰੁषਾਣਾਂ ਚ ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯੇਣੈਵ ਤਿष੍ਠਤਿ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਆਪਣੀ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਕਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕੋ ਧਰ੍ਮੋ ਗੁਣੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ
ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲ ਸਵਭਾਵ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਵਿਭਾਗੇਨ ਤਾਵੇਤੌ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਵੁਭੌ
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵਿੱਚ, ਵੱਖਰੇ ਹੋਏ ਬਿਨਾ, ਇਕਠੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞ ਅਧਿष੍ਠਾਸ੍ਯਤਿ ਤਾਨ੍ਗੁਣਾਨ੍
ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਅਗੇ, ਖੇਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਉਹਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਿਤਵ੍ਯਂ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਯੋਰ੍ ਦ੍ਵਯੋਃ
ਜਦੋਂ ਖੇਤਰ ਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ,