ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣੋ ऽਯਂ ਸ ਵੈ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਇਹ ਜੋ ਵਿਅਕਤ ਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵੈ ਵਿਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਪਵਿਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚਮੁਚ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯਥੇष੍ਟਂ ਪਰਿਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਭਿਨ੍ਨੇ ਦੇਹੇ ਸੁਨਿਰ੍ਵृਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤੋ ਗੁਣਸ਼ਰੀਰੇਣ ਪ੍ਰਣਾਦ੍ਯੇਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਜ੍ਞਾਨੀ ਚ ਸਰ੍ਵਸਂਸਾਰਾਵਿਜ੍ਞਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਃ
ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ऽਨृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਮਰੂਪਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਨਾਮਰੂਪਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਖੇਤ੍ਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ਼ੁਭ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਖੇਤ੍ਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤ੍ਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਦृष੍ਟਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸਦਾ
ਖੇਤਰ ਤੇਰੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੂਝ ਹੀ ਹੈ।
ਭੋਜ੍ਯਤ੍ਵਵਿषਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਕਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਦ੍ਵੈ ਸੋ ऽਕ੍ਸ਼ਰਃ ਕ੍ਸ਼ਰਮੇਤਿ ਚ
ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਅਬਿਨਾਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਕਾਰਣਾਚ੍ਚੈਵ ਜ੍ਞਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੁਃਖਤ੍ਰਾਣਾਤ੍ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਚੇਤਨਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿषਯਸ੍ਤਦ੍ਵਿਧਰ੍ਮਾ ਵਿਭੁਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੇਸੂਝ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਕ੍ਸ਼ਰਂ ਤੇਨ ਵਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ ਕ੍ਸ਼ੀਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਬਿਨਾਸੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।
ਪੁਰਪ੍ਰਤ੍ਯਯਿਕੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪੁਰੁषੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਗਰ ਦੀ ਸੂਝ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰਞ੍ਜਨਾਭਾਸੋ ਜ੍ਞਾਤਾ ਜ੍ਞਾਨਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
ਨੈਰ੍ਹੇਤੁਕਾਤ੍ਤ੍ਵਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਾਦਹਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਅਵਰਣਯ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦਨ੍ਯੂਨਂ ਵਾਪ੍ਯਹੇਤੁਕਮ੍
ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਨਾ ਘੱਟ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵਾਲਾ।
ਯਦਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਜ੍ਞਾਤਾਰਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਰ੍ਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਮ੍
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਸਭਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ,
ਵਿਜ੍ਞਾਤਾ ਨ ਚ ਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਵृਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨੇਹ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਇੱਥੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਪ੍ਰਕृਤੌ ਕਾਰਣੇ ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵੋਪਤਿष੍ਠਤਿ
ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਤ੍ਵਂ ਵਾ ਪृਥਕ੍ਵਂ ਵਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪੁਰੁषੋ ऽਪਿ ਵਾ
ਇੱਕਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ,
ਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਸੋ ऽਪ੍ਯਕਰ੍ਤ੍ਤਾ ਵਾ ਭੋਕ੍ਤਾ ਵਾ ਭੋਜ੍ਯਮੇਵ ਚ
ਕਰਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਤਾ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭੋਗਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਹੀ ਹੋਵੇ,
ਅਵਾਚ੍ਯਂ ਤਦਨਾਖ੍ਯਾਨਾਦਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਵਾਦਹੇਤੁਭਿਃ
ਇਹ ਅਣਕਹਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਤਰਕ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਲਪ੍ਯ ਵਚਸਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਮਨਸਾ ਸਹ
ਸੱਚਾਈ ਬੋਲ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ, ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ।
ਵ੍ਯਪੇਤਸੁਖਦੁਃਖੇ ਚ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਗਤੇ
ਜਦੋਂ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਏਤੌ ਸਂਹਾਰਵਿਸ੍ਤਾਰੌ ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਤਤਃ ਪੁਨਃ
ਇਹ ਦੋਹਾਂ—ਸੰਘਾਰ ਤੇ ਵਧਾਵਾ—ਸਪਸ਼ਟ ਤੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਦੁਬਾਰਾ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਗੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਸਭ ਕੁਝ ਖੇਤਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਫਿਰ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਦਿਮਾਂਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਗੋ ਮਹਾਪੁਰੁषਜਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਜੋ ਮਿਲਾਪ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਅਨੰਤ ਹੈ।