ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋ ऽਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯੋ ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਵਿਅਰਤਾ ਅਤੇ ਅਸਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸ਼ਰੀਰੀ ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗਤਾ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਵਿਅਰਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਤਿਨਿषੈਵਯਾ
ਸਤਵ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਗਹਿਰੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਯਾਣਕਾਲੇ ਹਿ ਦੋषੈਰ੍ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੈਸ੍ਤਥਾ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ—
ਸ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਵੈ
ਉਹ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤੂਤ੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਤਤਃ
ਠੰਡ ਕਾਰਨ, ਹਵਾ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਸਾਤ੍ਸਂਵृਤੇ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਂਚृਤ੍ਤੇषੁ ਚ ਕਰ੍ਮਸੁ
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਢਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਪ੍ਰਣਵृਤ੍ਤਿਂ ਵੈ ਸ ਵਿਚ੍ਯਾਵਯਤੇ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਅਠਾਂਗ ਚਲਣ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਮृਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਞ੍ਜਨਂ ਤਦ੍ਵਿਧੇਯਸ੍ਯ ਤੇ ਤਾਨ੍ਯੋ ਨ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਰੰਗਤ ਉਸ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਯੇ ਵਿषਯੇ ਦੋषਦृष੍ਟਿਰ੍ਵੈ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣੇ
ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਧੁਨੀ ਆਦਿ, ਵਿੱਚ ਅਵਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਕਾਰਣਂ ਹ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਕृਤੀਨਾਂ ਲਯਸ੍ਯ ਚ
ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹਨ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਭੂਤਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਭਵਾਃ
ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੂਤ ਤੱਕ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਤੱਤ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮੋ ऽਯਂ ਦੇਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਕਾਰਣਮ੍
ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਾਣਿਮਾਦ੍ਯਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਹ੍ਯष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਸਰਵਤਾ, ਸੁਖਮਤਾ ਆਦਿ — ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣ ਹੀ ਕਾਰਣ ਹਨ।
ਅष੍ਟਾਵੇਤਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨੈਸਰਗਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਵृਟ੍ਕਾਲੇ ਪृਥਗ੍ਮੇਘਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਵ ਸਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ
ਜਿਵੇਂ ਵਧੀਏ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੱਦਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਖਾਦਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਯੋਨੀਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਸ੍ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਣਨ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ—
ਜੀਵਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤਥਾ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਰਣਂ ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍
ਜੀਵ, ਪ੍ਰਾਣ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਇੰਦਰੀਆਂ (ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ)—
ਵ੍ਯਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣੋ ऽਯਂ ਸ ਵੈ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇ ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਇਹ ਜੋ ਵਿਅਕਤ ਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਾਪ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵੈ ਵਿਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ ਅਤੇ ਪਵਿਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੱਚਮੁਚ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਯਥੇष੍ਟਂ ਪਰਿਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਭਿਨ੍ਨੇ ਦੇਹੇ ਸੁਨਿਰ੍ਵृਤੇ
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤੋ ਗੁਣਸ਼ਰੀਰੇਣ ਪ੍ਰਣਾਦ੍ਯੇਨ ਤੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਧੁਨੀ ਰਾਹੀਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ।
ਜ੍ਞਾਨੀ ਚ ਸਰ੍ਵਸਂਸਾਰਾਵਿਜ੍ਞਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਃ
ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤਿਂ ਸਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਵਿਕਾਰੋ ऽਨृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਝੂਠਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨਾਮਰੂਪਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਨਾਮਰੂਪਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਖੇਤ੍ਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਸ਼ੁਭ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਖੇਤ੍ਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤ੍ਰ-ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਦृष੍ਟਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ ਸਦਾ
ਖੇਤਰ ਤੇਰੀ ਸੂਝ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੂਝ ਹੀ ਹੈ।
ਭੋਜ੍ਯਤ੍ਵਵਿषਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਵਿਦੋ ਵਿਦੁਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।