ਏष ਮਾਰ੍ਗੋ ਹਿ ਨਿਰਯੇ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਚ ਕਾਰਣਮ੍
ਇਹ ਰਾਹ ਨਰਕ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਯਾਤਨਾਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਚ षਡ੍ਵਿਧੇ
ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ।
ਅਨੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਤੁ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਮਾਤ੍ਰਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਤਵਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਨਾਨਾਤ੍ਵਮੇਤਨ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਸਤਵ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤੇਨ ਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵੈ ਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਨ ਚ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਃਸਂਬਨ੍ਧੋ ਹ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਜੋ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਲਕੜਣੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਯੋਗੋ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਰਾਗਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ।
ਲਿਙ੍ਗਾਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਕੈਵਲ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍
ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਕਾਂਤਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਕਾਂਤਤਾ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅਤ ਊਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਉਪਜਣ ਵਾਲੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਅਪ੍ਰਦ੍ਵੇषੋ ऽਨਭਿष੍ਵਙ੍ਗਃ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯੋ ਦੋषਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਦੋਸ਼ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਵਿਅਰਤਾ ਅਤੇ ਅਸਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸ਼ਰੀਰੀ ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੈਰਾਗਤਾ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ, ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਵਿਅਰਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਤਿਨਿषੈਵਯਾ
ਸਤਵ ਦੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਗਹਿਰੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਯਾਣਕਾਲੇ ਹਿ ਦੋषੈਰ੍ਨੈਮਿਤ੍ਤਿਕੈਸ੍ਤਥਾ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ—
ਸ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਦੋषਾਨ੍ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਵੈ
ਉਹ ਸਰੀਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਂ ਤੂਤ੍ਕ੍ਰਮਤੇ ਤਤਃ
ਠੰਡ ਕਾਰਨ, ਹਵਾ ਉਤਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਸਾਤ੍ਸਂਵृਤੇ ਜ੍ਞਾਨੇ ਸਂਚृਤ੍ਤੇषੁ ਚ ਕਰ੍ਮਸੁ
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਢਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਰਮ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਅष੍ਟਾਙ੍ਗਪ੍ਰਣਵृਤ੍ਤਿਂ ਵੈ ਸ ਵਿਚ੍ਯਾਵਯਤੇ ਪੁਨਃ
ਉਹ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਅਠਾਂਗ ਚਲਣ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਣੈਃ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਮृਤ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਞ੍ਜਨਂ ਤਦ੍ਵਿਧੇਯਸ੍ਯ ਤੇ ਤਾਨ੍ਯੋ ਨ ਚ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਉਹ ਰੰਗਤ ਉਸ ਵਸਤੂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਯੇ ਵਿषਯੇ ਦੋषਦृष੍ਟਿਰ੍ਵੈ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣੇ
ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਧੁਨੀ ਆਦਿ, ਵਿੱਚ ਅਵਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਕਾਰਣਂ ਹ੍ਯੇਤੇ ਪ੍ਰਕृਤੀਨਾਂ ਲਯਸ੍ਯ ਚ
ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹਨ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ।
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਭੂਤਾਨ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਰ੍ਭਵਾਃ
ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭੂਤ ਤੱਕ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਤੱਤ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹਨ।
ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਰਮਾਣਾਂ ਧਰ੍ਮੋ ऽਯਂ ਦੇਵਸ੍ਥਾਨੇषੁ ਕਾਰਣਮ੍
ਵਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਾਣਿਮਾਦ੍ਯਂ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਹ੍ਯष੍ਟਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਸਰਵਤਾ, ਸੁਖਮਤਾ ਆਦਿ — ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣ ਹੀ ਕਾਰਣ ਹਨ।
ਅष੍ਟਾਵੇਤਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਪ੍ਰਾਕृਤਾਨਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਇਹ ਅੱਠ ਰੂਪ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨੈਸਰਗਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਵृਟ੍ਕਾਲੇ ਪृਥਗ੍ਮੇਘਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀਵ ਸਚਕ੍ਸ਼ੁषਃ
ਜਿਵੇਂ ਵਧੀਏ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੱਦਲ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਖਾਦਤਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਯੋਨੀਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਸ੍ਤਥਾ
ਜਿਵੇਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਣਨ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ—
ਜੀਵਃ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਤਥਾ ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਰਣਂ ਚ ਚਤੁष੍ਟਯਮ੍
ਜੀਵ, ਪ੍ਰਾਣ, ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਇੰਦਰੀਆਂ (ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਆਦਿ)—