ਕਾਰਣੈਃ ਸ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਚੀਯੇਤੇ ਕਾਯਤ੍ਵੇਨੇਹ ਜਨ੍ਤੁਭਿਃ
ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੇ ਚ ਸਂਸਾਰੇ ਚੈਵ ਜਨ੍ਤਵਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤੀਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ
ਰਾਜਸੀ ਤਾਮਸੀ ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਚੈਵ ਵृਤ੍ਤਯਃ
ਰਾਜਸੀ, ਤਾਮਸੀ ਤੇ ਸਾਤਵਿਕੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਦੇਸ਼ਾਤ੍ਮਕਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਧੋਭਾਗਾਤ੍ਮਕਂ ਤਮਃ
ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ ਦੀ, ਤਾਮਸਤਾ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚੇਤੋਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਂਭਾ ਆਰਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਮਾਨਵੈਃ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਮਸੋ ऽਭਿਭਵਾਜ੍ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਯਾਥਾਤਥ੍ਯਂ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ
ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਪ੍ਰਾਕृਤੇਨ ਚ ਬਨ੍ਧੇਨ ਤਥ੍ਯਾਵੈਕਾਰਿਕੇਣ ਚ
ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ,
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬਨ੍ਧਾ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਕਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਬੰਧਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵਮਿਤਿ ਚ ਜ੍ਞਾਨਮਸ਼ੁਚੌ ਸ਼ੁਚਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸਮਝਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਗੰਦ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ—
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਨਿਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮ ਜਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹੋ ਮਹਾਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਕਰਮ ਦੁਬਾਰਾ ਸਰੀਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਰ੍ਭਵਕਰੀ ਦੁਃਖਾਤ੍ਕਰ੍ਮਣਾ ਜਾਯਤੇ ਤृषਾ
ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤੈਲਵੀਡਕਵਜ੍ਜੀਵਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਉਥੇ ਹੀ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਮਵਧਾਰ੍ਯੈਕਂ ਜ੍ਞਾਨੇ ਯਤ੍ਨਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍
ਉਸ ਇਕ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਚ੍ਛੁਧ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਅਭਿष੍ਵਙ੍ਗਾਯ ਯੋਗਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਯੇष੍ਵਵਸ਼ਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾਵਟ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋਗ ਲਗਾਵਟ ਲਈ ਹੈ।
ਦੁਃਖਲਾਭੇ ਨ ਤਾਪਸ਼੍ਚ ਸੁਖਾਨੁਸ੍ਮਰਣਂ ਤਥਾ
ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੌ ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤੇ ਵੈ ਸਂਸਾਰੇਹ੍ਯਾਦਿਭੌਤਿਕੇ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਚਾਰ੍षੇ ਨ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਜਿਸ ਲਈ ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ—
ਏष ਮਾਰ੍ਗੋ ਹਿ ਨਿਰਯੇ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਚ ਕਾਰਣਮ੍
ਇਹ ਰਾਹ ਨਰਕ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਯਾਤਨਾਸ੍ਥਾਨੇ ਤਿਰ੍ਯ੍ਯਗ੍ਯੋਨੌ ਚ षਡ੍ਵਿਧੇ
ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ।
ਅਨੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਤੁ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਜਦੋਂ ਰਾਜ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥਮਾਤ੍ਰਕਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਯਥਾਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਤਵਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਨਾਨਾਤ੍ਵਮੇਤਨ੍ਨਾਨਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਇਹ ਸਤਵ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤੇਨ ਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਵੈ ਬਨ੍ਧੋ ਮੋਕ੍ਸ਼ੋ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੇਨ ਚ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਬੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨਿਃਸਂਬਨ੍ਧੋ ਹ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਜੋ ਸੰਬੰਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤਲ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸਮਾਸਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਲਕੜਣੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਯੋਗੋ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਰਾਗਸਂਕ੍ਸ਼ਯਾਤ੍
ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ ਦੇ ਮੁਕ ਜਾਣ ਨਾਲ।
ਲਿਙ੍ਗਾਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਕੈਵਲ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਨਿਰਞ੍ਜਨਮ੍
ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਕਾਂਤਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਇਕਾਂਤਤਾ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।