ਅਭਿਮਾਨਾਤ੍ਮਕੋ ਹ੍ਯੇष ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਹ ਭੂਤ ਅਧਿ ਤੱਤ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਤਾਮਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਨਾਤ੍ਮਾ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਂਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਵਸਾਯਕਃ
ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਣੈ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਮਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵ ਚਿਨ੍ਤਕਾਃ
ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਨ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪukarਦੇ ਹਨ।
ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਂ ਤੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇष ਸਂਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਕਾਰਣੈਃ ਸਹ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੰਯਮਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌਂ ਤਪੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ੁਭਂ ਸਤ੍ਯਾਨृਤੇ ਤਥਾ
ਧਰਮ, ਅਧਰਮ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਸ਼ੁਭਤਾ, ਸਚ ਤੇ ਝੂਠ ਵੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ,
ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸ੍ਥਂ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਂ ਚੈਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਪਾਪਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤਿ
ਅਤੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ — ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ — ਆਪਣਾ ਅਧਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਪਾਪਪੁਣ੍ਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਯਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ,
ਯੋਜਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹਾਨ੍ਪਰਤ੍ਵੇਨ ਤਥੈਵ ਚ
ਉਹ ਮੁੜ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਕਾਰਣੈਃ ਸ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਚੀਯੇਤੇ ਕਾਯਤ੍ਵੇਨੇਹ ਜਨ੍ਤੁਭਿਃ
ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸਰ੍ਗੇ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗੇ ਚ ਸਂਸਾਰੇ ਚੈਵ ਜਨ੍ਤਵਃ
ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪ੍ਰਤੀਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਵ
ਰਾਜਸੀ ਤਾਮਸੀ ਚੈਵ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਚੈਵ ਵृਤ੍ਤਯਃ
ਰਾਜਸੀ, ਤਾਮਸੀ ਤੇ ਸਾਤਵਿਕੀ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਵਰਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਰ੍ਦ੍ਧ੍ਵਦੇਸ਼ਾਤ੍ਮਕਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਧੋਭਾਗਾਤ੍ਮਕਂ ਤਮਃ
ਸਾਤਵਿਕਤਾ ਉਪਰਲੇ ਭਾਗ ਦੀ, ਤਾਮਸਤਾ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਰਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚੇਤੋਗੁਣਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰਂਭਾ ਆਰਭ੍ਯਨ੍ਤੇ ਹਿ ਮਾਨਵੈਃ
ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤਮਸੋ ऽਭਿਭਵਾਜ੍ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਯਾਥਾਤਥ੍ਯਂ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ
ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।
ਪ੍ਰਾਕृਤੇਨ ਚ ਬਨ੍ਧੇਨ ਤਥ੍ਯਾਵੈਕਾਰਿਕੇਣ ਚ
ਕੁਦਰਤੀ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਤੇ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ,
ਇਤ੍ਯੇਤੇ ਵੈ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਬਨ੍ਧਾ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਹੇਤੁਕਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਤਿੰਨ ਬੰਧਨ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਸ੍ਵੇ ਸ੍ਵਮਿਤਿ ਚ ਜ੍ਞਾਨਮਸ਼ੁਚੌ ਸ਼ੁਚਿਨਿਸ਼੍ਚਯਃ
ਜੋ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੈ' ਸਮਝਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਅਤੇ ਗੰਦ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਧਾਰਨਾ—
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਨਿਵृਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੀ ਉਹ ਸੱਚੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮ ਜਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹੋ ਮਹਾਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਕਰਮ ਦੁਬਾਰਾ ਸਰੀਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਨਰ੍ਭਵਕਰੀ ਦੁਃਖਾਤ੍ਕਰ੍ਮਣਾ ਜਾਯਤੇ ਤृषਾ
ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਤੈਲਵੀਡਕਵਜ੍ਜੀਵਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਉਥੇ ਹੀ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਮਵਧਾਰ੍ਯੈਕਂ ਜ੍ਞਾਨੇ ਯਤ੍ਨਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍
ਉਸ ਇਕ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਵੈਰਾਗ੍ਯਾਚ੍ਛੁਧ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਸਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਅਭਿष੍ਵਙ੍ਗਾਯ ਯੋਗਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿषਯੇष੍ਵਵਸ਼ਾਤ੍ਮਨਃ
ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾਵਟ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋਗ ਲਗਾਵਟ ਲਈ ਹੈ।
ਦੁਃਖਲਾਭੇ ਨ ਤਾਪਸ਼੍ਚ ਸੁਖਾਨੁਸ੍ਮਰਣਂ ਤਥਾ
ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਪੀੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੌ ਸ੍ਥਾਵਰਾਨ੍ਤੇ ਵੈ ਸਂਸਾਰੇਹ੍ਯਾਦਿਭੌਤਿਕੇ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਡੋਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਭੌਤਿਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯ ਚਾਰ੍षੇ ਨ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾਚਾਰਂ ਤਥੈਵ ਚ
ਜਿਸ ਲਈ ਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ, ਨਾ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ—