ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਵਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਾਯੂ ਨੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਾਤ ਆਖੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਭੋਃ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਭ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ ਮਹਾਘੋਰੇ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ—
ਅਨ੍ਤੇ ਕਲਿਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸਂਹਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਗੜ ਜਾਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁੱਖਮ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਂਚਰੇ
ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—
ਆਤ੍ਤਗਨ੍ਧਾ ਤਤੋ ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਲਯਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ
ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਗੁਆ ਕੇ ਵਿਗੜ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਪਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਵੇਗਵਤ੍ਯੋ ਮਹਾਸ੍ਵਨਾਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਪਾਮਪਿ ਗਣੋ ਯਸ੍ਤੁ ਜ੍ਯੋਤਿਃष੍ਵਾਲੀਯਤੇ ਰਸਃ
ਉਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਤੀਵ੍ਰਤੇਜੋਹृਤਰਸਾਜ੍ਯੋਤਿष੍ਟ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ
ਅੱਗ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਾਰ ਗੁਆ ਕੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਥਾਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਆਦਤ੍ਤੇ ਤਜ੍ਜਲਂ ਤਦਾ
ਫਿਰ ਅੱਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨੂਂ ਸਾੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅਰ੍ਚਿਰ੍ਭਿਃ ਸਂਤਤੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਤਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਚੌਂਫੇਰ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪਾਸੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਦੀਪਾਰ੍ਚਿਰਿਵ ਮਾਰੁਤੇ
ਉਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਤੇਜੋ ਹਿਵਾਯੁਰਾਧੂਯਤੇ ਮਹਾਨ੍
ਫਿਰ ਅੱਗ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਮੂਲਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸਂਬਨ੍ਧਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਫਿਰ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਯੋਰਪਿ ਗੁਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚ ਤਤ੍
ਹਵਾ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਜੋ ਛੂਹਣ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਲੋਂ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਰੂਪਮਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਗਨ੍ਧਂ ਨ ਚ ਮੂਰ੍ਤਿਮਤ੍
ਇਹ ਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਆਦ, ਨਾ ਛੂਹਣ, ਨਾ ਸੁਗੰਧ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਠੋਸ ਅਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਤਸ੍ਮਿਂਲ੍ਲੀਨੇ ਤਦਾ ਸ਼ਿष੍ਟਮਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਗੁਮਂ ਤਸ੍ਯ ਭੂਤਦਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਪੁਨਃ
ਉਥੇ, ਧੁਨੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭੂਤ ਅਧਿ ਤੱਤ ਵਲੋਂ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਭਿਮਾਨਾਤ੍ਮਕੋ ਹ੍ਯੇष ਭੂਤਾਦਿਸ੍ਤਾਮਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਹ ਭੂਤ ਅਧਿ ਤੱਤ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਤਾਮਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਨਾਤ੍ਮਾ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਂਕਲ੍ਪੋ ਵ੍ਯਵਸਾਯਕਃ
ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਣੈ ਤੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚਕੈਃ ਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਮਾਹੁਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵ ਚਿਨ੍ਤਕਾਃ
ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਨ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪukarਦੇ ਹਨ।
ਲੀਯਨ੍ਤੇ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਂ ਤੁ ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਤੇ
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇष ਸਂਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਕਾਰਣੈਃ ਸਹ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸੰਯਮਤਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਾਧਰ੍ਮੌਂ ਤਪੋ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ੁਭਂ ਸਤ੍ਯਾਨृਤੇ ਤਥਾ
ਧਰਮ, ਅਧਰਮ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਸ਼ੁਭਤਾ, ਸਚ ਤੇ ਝੂਠ ਵੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ,
ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸ੍ਥਂ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰਾਤ੍ਮਕਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਂ ਚੈਵ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਪਾਪਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਤਿ
ਅਤੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਾਰਾ — ਪੁੰਨ ਤੇ ਪਾਪ — ਆਪਣਾ ਅਧਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਪਾਪਪੁਣ੍ਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਕृਤੌ ਯਤ੍ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍
ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ, ਜੋ ਕੁਝ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ,
ਯੋਜਯਨ੍ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹਾਨ੍ਪਰਤ੍ਵੇਨ ਤਥੈਵ ਚ
ਉਹ ਮੁੜ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ।