ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਥਿਤਰਾਗਾਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇਸ੍ਤਦਾ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਥਿਤੇਰਾਤ੍ਮਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਾਪਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ऽਥ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਾਦ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨਮ੍
ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪृਥਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੌਕਿਕਾਃ
ਵੱਖਰੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ।
ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਨਿਰ੍ਵਾਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਨਾਗਾਮਿਨਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਉਥੇ ਹੀ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਹੋਈ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸ ਵ੍ਰਜੇਚ੍ਛਿਵਸਾਲੋਕ੍ਯਂ ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਃ
ਜੋ ਭਗਤਿ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਸ੍ਥਾਯੀ ਅਪ੍ਰਤੀਘਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਮਦ੍ਯਪੋ ਮਦ੍ਯਪੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਭੂਤਸਂਘੈਸ਼੍ਚ ਮੋਦਤੇ
ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਨਸ਼ੇਬਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਵਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਾਯੂ ਨੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਾਤ ਆਖੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਭੋਃ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਭ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ ਮਹਾਘੋਰੇ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ—
ਅਨ੍ਤੇ ਕਲਿਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸਂਹਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਗੜ ਜਾਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁੱਖਮ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਂਚਰੇ
ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—
ਆਤ੍ਤਗਨ੍ਧਾ ਤਤੋ ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਲਯਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ
ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਗੁਆ ਕੇ ਵਿਗੜ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਪਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਵੇਗਵਤ੍ਯੋ ਮਹਾਸ੍ਵਨਾਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਪਾਮਪਿ ਗਣੋ ਯਸ੍ਤੁ ਜ੍ਯੋਤਿਃष੍ਵਾਲੀਯਤੇ ਰਸਃ
ਉਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਤੀਵ੍ਰਤੇਜੋਹृਤਰਸਾਜ੍ਯੋਤਿष੍ਟ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤ੍ਯੁਤ
ਅੱਗ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਾਰ ਗੁਆ ਕੇ, ਉਹ ਅੱਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਥਾਗ੍ਨਿਃ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ ਆਦਤ੍ਤੇ ਤਜ੍ਜਲਂ ਤਦਾ
ਫਿਰ ਅੱਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਕੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨੂਂ ਸਾੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅਰ੍ਚਿਰ੍ਭਿਃ ਸਂਤਤੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਰ੍ਯਗੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ੍ਤਤਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਚੌਂਫੇਰ, ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪਾਸੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪ੍ਰਲੀਯਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਦੀਪਾਰ੍ਚਿਰਿਵ ਮਾਰੁਤੇ
ਉਸ ਅੱਗ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲੌ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਤੇਜੋ ਹਿਵਾਯੁਰਾਧੂਯਤੇ ਮਹਾਨ੍
ਫਿਰ ਅੱਗ ਠੰਢੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਮੂਲਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸਂਬਨ੍ਧਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਫਿਰ ਹਵਾ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਾਯੋਰਪਿ ਗੁਣਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਾਕਾਸ਼ਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚ ਤਤ੍
ਹਵਾ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਜੋ ਛੂਹਣ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਲੋਂ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਰੂਪਮਰਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਗਨ੍ਧਂ ਨ ਚ ਮੂਰ੍ਤਿਮਤ੍
ਇਹ ਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਆਦ, ਨਾ ਛੂਹਣ, ਨਾ ਸੁਗੰਧ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਠੋਸ ਅਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ।
ਤਸ੍ਮਿਂਲ੍ਲੀਨੇ ਤਦਾ ਸ਼ਿष੍ਟਮਾਕਾਸ਼ਂ ਸ਼ਬ੍ਦਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਗੁਮਂ ਤਸ੍ਯ ਭੂਤਦਿਰ੍ਗ੍ਰਸਤੇ ਪੁਨਃ
ਉਥੇ, ਧੁਨੀ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਭੂਤ ਅਧਿ ਤੱਤ ਵਲੋਂ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।