ਭੂਤਾਦਿਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਚਾਪਿ ਮਹਾਨ੍ਵੈ ਬੁਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸ਼ਮਃ
ਜੋ ਚੀਜ਼ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਚਿਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਏਤੌ ਸਂਹਾਰਵਿਸ੍ਤਾਰੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤੌ ਤਤਃ ਪੁਨਃ
ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ—ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਫੈਲਾਅ—ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਵੀ।
ਸਂਸਿਦ੍ਧਕਾਰ੍ਯਕਰਣਾਃ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨਸ੍ਤੁ ਯੇ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੇ ਸਾਧਨ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਹਨ—
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ऽਧਿਯੁਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ ਕਰਣੈਃ ਪੁਨਃ
ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਵੈਧਰ੍ਮ੍ਯਕृਤਃ ਸਂਯੋਗੋ ਨਾਦਿਮਾਸ੍ਤਯੋਃ
ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਜੋੜ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਵੱਖਰੇਪਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਚ੍ਚੈਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਪृਥਕ੍
ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤ੍ਵਵਿषਯੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵਿषਯਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ
ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝੋ; ਵਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਖੇਤਰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਹੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ਰੀਰਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰੀ ਬਹੁਧਾ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਰੀਰਂ ਹਿ ਸੁਖਦੁਃਖੋ ਪਲਬ੍ਧਿਤਾ
ਹਰ ਇਕ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ ਚੈषਾਂ ਭੇਦਾਨਾਂ ਚੈਵ ਸਂਯਮਃ
ਜਦੋਂ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—
ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਤਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਥਿਤਰਾਗਾਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤੇਸ੍ਤਦਾ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਥਿਤੇਰਾਤ੍ਮਨਿਵਾਸਿਨਾਮ੍
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਾਪਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ऽਥ ਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਤ੍ਮਵਾਦ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਨਮ੍
ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪृਥਗ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਸ੍ਤਤਸ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੌਕਿਕਾਃ
ਵੱਖਰੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ, ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਵਰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਤ੍ਮਨ੍ਯੇਵਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਮਕਾਃ
ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ।
ਤਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਨਿਰ੍ਵਾਣਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਨਾਗਾਮਿਨਸ੍ਤੁ ਤੇ
ਉਥੇ ਹੀ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪ੍ਰਾਕृਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਵਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਵੈ-ਉਤਪੰਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਹੋਈ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸ ਵ੍ਰਜੇਚ੍ਛਿਵਸਾਲੋਕ੍ਯਂ ਭਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਃ
ਜੋ ਭਗਤਿ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਆਭੂਤਸਂਪ੍ਲਵਸ੍ਥਾਯੀ ਅਪ੍ਰਤੀਘਾਤਲਕ੍ਸ਼ਣਃ
ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਮਦ੍ਯਪੋ ਮਦ੍ਯਪੈਃ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਭੂਤਸਂਘੈਸ਼੍ਚ ਮੋਦਤੇ
ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਕੇ, ਹੋਰ ਨਸ਼ੇਬਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਟੋਲਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਵਰਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਾਯੂ ਨੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਾਤ ਆਖੀ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਲੇ ਤੁ ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਭੋਃ
ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—
ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਗ੍ਰਸਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਚ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ਼ਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਭ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ ਮਹਾਘੋਰੇ ਹ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇ ਤੁ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ—
ਅਨ੍ਤੇ ਕਲਿਯੁਗੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕ੍ਸ਼ੀਣੇ ਸਂਹਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਗੜ ਜਾਣਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਭੂਤਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸਂਕ੍ਸ਼ਯੇ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁੱਖਮ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਭਾਵਕਾਰਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸਂਚਰੇ
ਜਦੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ—
ਆਤ੍ਤਗਨ੍ਧਾ ਤਤੋ ਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਲਯਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ
ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਗੁਆ ਕੇ ਵਿਗੜ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਆਪਸ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਾਸ੍ਤੁ ਵੇਗਵਤ੍ਯੋ ਮਹਾਸ੍ਵਨਾਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਪਾਣੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਪਾਮਪਿ ਗਣੋ ਯਸ੍ਤੁ ਜ੍ਯੋਤਿਃष੍ਵਾਲੀਯਤੇ ਰਸਃ
ਉਹ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—